اَشْهَری نِیشابوری، جمال‌الدین شاهفور بن محمد (د ٦٠٠ ق / ١٢٠٤ م)، شاعر دربار خوارزمشاهیان و اتابكان آذربایجان.
به گفتۀ دولتشاه سمرقندی نسب اشهری به حكیم عمر خیام می‌رسد (ص ١٣٨؛ نیز نك‍ : آذر، ٢ / ٦٧٢؛ زنوزی، ٢ / ٨٧٢؛ هدایت، ١ / ٢٣٤). او چندی نزد ظهیرالدین فاریابی به كسب دانش پرداخت (دولتشاه، ١٣٧؛ اوحدی، ٨٠). برخی وی را همنشین و یا دست پروردۀ نورالدین منشی، وزیر جلال‌الدین خوارزمشاه به شمار آورده‌اند (همانجاها؛ واله، گ ١١ ب؛ كاشفی، ٢٦٠-٢٦١)، اما به نظر می‌رسد كه این سخن پایه و اساسی نداشته باشد، زیرا استناد آن بر یك رباعی است كه از اشهری دانسته‌اند (همانجاها)، ولی در واقع متعلق به كمال‌الدین اسمـاعیل بوده اسـت (نك‍ : جوینی، ٢ / ١٥٣).
اشهری در آغاز به دستگاه خوارزمشاهیان راه یافت و منشی و مستوفی علاءالدین محمد بن تكش (حك‍ ٥٩٦-٦١٧ ق / ١٢٠٠-١٢٢٠ م) شد (دولتشاه، اوحدی، زنوزی، همانجاها)، ولی به گمان صفا (٢ / ٣٤٣-٣٤٤)، دیری نپایید كه خراسان را به سبب كسادی بازار شعر و ادب رها ساخت و مانند ظهیرالدین فاریابی و اثیرالدین اخسیكتی، روی به آذربایجان نهاد و به خدمت قزل ارسلان (حك‍ ٥٨٢-٥٨٧ ق / ١١٨٦-١١٩١ م) پیوست. با توجه به تاریخ درگذشت قزل ارسلان (٥٨٧ ق) و این نكته كه شاعر ابتدا در دربار خوارزمشاهیان بوده، و سپس به آذربایجان رفته است، ظاهراً قول تذكره‌نویسان دربارۀ خدمت وی نزد علاءالدین محمد بن تكش را نمی‌توان تأیید كرد؛ زیرا هنگامی كه او به حكومت رسید (٥٩٦ ق)، سالها از مرگ قزل ارسلان گذشته بود. از این روی و با توجه به اینكه تكش نیز چون محمد، لقب علاءالدین داشته، به نظر می‌رسد كه اشهری نه در خدمت علاءالدین محمد، كه در دربار پدر وی علاءالدین تكش (٥٦٨-٥٩٦ ق / ١١٧٣-١٢٠٠ م) به سر برده است.
اشهری سالهای پایانی زندگی را در آذربایجان گذراند و با شاعرانی چون مجیر بیلقانی، اثیرالدین اخسیكتی و ظهیرالدین فاریابی، همنشین بود (دولتشاه، ١٣٨؛ هدایت، همانجا) و سرانجام در ٦٠٠ ق در تبریز درگذشت (حمدالله، ٧٢٥؛ بناكتی، ٢١٠؛ قس: دولتشاه، همانجا، كه مرگ او را در ٦٠٦ ق دانسته است). او را در مقبرةالشعرای (گورستان سرخاب) تبریز، در كنار خاقانی و ظهیرالدین فاریابی به خاك سپردند (ابن‌كربلایی، ١ / ٢٠١؛ حشری، ١١٤-١١٥، ١١٦).

آثـار

اشهری در علم حساب، سیاق، تاریخ و انشا، مهارت داشته است و به گفتۀ تذكره‌نویسان، چند رساله در القاب و انشا، و نیز رساله‌ای در علم استیفا نوشته بوده كه با عنوان رسالۀ شاهفوری مشهور است. از هیچ یك از آنها تاكنون خبری نرسیده است (دولتشاه، ١٣٧؛ رازی، ٢ / ٢٥٩؛ اوحدی، واله، زنوزی، همانجاها). از سروده‌های وی نیز، جز ابیاتی اندك و چند رباعی، غزل و قصیده، چیزی برجای نمانده است (جاجرمی، ٢ / ٤٩٧-‌ ٤٩٩؛ دولتشاه، ١٣٧- ١٣٨؛ اوحدی، همانجا؛ آذر، ٢ / ٦٧٣-٦٧٤؛ هدایت، ١ / ٢٣٤-٢٣٥).

مآخذ

آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشكده، به كوشش حسن سادات ناصری، تهران، ١٣٣٨ ش؛
ابن كربلایی، حافظ حسین، روضات الجنان و جنات الجنان، به كوشش جعفر سلطان القرائی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم‍ ٥٣٢٤؛
بناكتی، داوود، تاریخ، به كوشش جعفر شعار، تهران، ١٣٤٨ ش؛
جاجرمی، محمد، مونس الاحرار، به كوشش میرصالح طیبی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
جوینی، عطا ملك، تاریخ جهانگشای، به كوشش محمد قزوینی، لیدن، ١٩١٦ م؛
حشری تبریزی، محمدامین، روضۀ اطهار، به كوشش عزیز دولت‌آبادی، تبریز، ١٣٧١ ش؛
حمدالله مستوفی، تاریخ گزیده، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذكرة الشعراء، به كوشش ادوارد براون، لیدن، ١٩٠٠ م؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
زنوزی، محمدحسین، ریاض الجنة، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی، شم‍ ٣٥٧٨؛
صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٣٦ ش؛
كاشفی، علی، لطائف الطوائف، به كوشش احمد گلچین معانی، تهران، ١٣٥٢ ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم‍ ٤٣٠١؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ ش.

علی میرانصاری