میرمحتشم علی‌خان (د ١١٦١ یا ١١٦٣ ق/ ١٧٤٨ یا ١٧٥٠ م)، شاعر پارسی‌گوی هند (سامی، ٣/ ١٩٦١). یکی از نیاکانش، که از سادات بدخشان بود، در هندوستان اقامت گزید (بهگوان داس، ٥٥) و میرباقی، پدر شاعر، ملازم محمدیارخان، صاحب دارالخلافۀ شاه‌جهان‌آباد و خانوادۀ اورنگ زیب عالمگیر (سل‌ ١٠٦٨- ١١١٨ ق/ ١٦٥٨-١٧٠٦ م) شد (آرزو، ٤٣).
میرمحتشم در شاه‌جهان‌آباد زاده شد و در همان شهر پرورش یافت و در شمار فصحای عصر خویش درآمد (گوپاموی، ١٩٥). او از دوستی نواب نجم الدوله اسحاق خان بهادر، از حاکمان محلی هند، بهره‌مند شد و تحت حمایت وی می‌زیست ( دانشنامه ... ، ١/ ٣٤٩؛ نیز آرزو، ٤٤).
حشمت به اقتفای اشعار عبدالرضا متین و سراج الدین خان آرزو، شاعران معاصر خود، شعر می‌سرود (علی حسن، ١٣٩)، و علیقلی خان واله داغستانی، شاعر ایرانی مقیم هند، به شعری از او که تعریضی در حق ایرانیان مقیم هند داشته، پاسخ گفته است (نک‌ : میرحسین، ١٠٩-١١٠). حشمت علاوه بر شاعری، سپاهی بی‌نظیری نیز بوده است (بهگوان داس، همانجا).
تذکره‌نویسان، او را به صفاتی چون شیرین زبانی و خوش صحبتی و سجایایی چون حسن خلق و داشتن طبع عالی ستوده‌اند (نک‌ : علی حسن، آرزو، میرحسین، همانجاها؛ عبدالغنی، ٤٢). از او دیوانی نزدیک به ٠٠٠‘ ٧ بیت برجا ست (علی حسن، همانجا) که در روزگار حیات وی، سراج‌الدین علی خان آرزو، مؤلف مجمع النفایس، آن را تصحیح کرده بود (نک‌ : آرزو، همانجا).

٢. حشمت رومی (د ١١٨٢ ق/ ١٧٦٨ م)

شاعر نکته پرداز و هجوسرای عثمانی. در شهر استانبول زاده شد. تاریخ تولدش را در فاصلۀ سالهای ١١٣٢-١١٤٢ ق/ ١٧٢٠-١٧٣٠ م حدس زده‌اند. علوم مقدماتی را نزد پدرش، ابوالخیر عباس افندی قاضی عسکر و مدرس، فرا گرفت و به زبانهای عربی و فارسی، در حدی که می‌توانست به آن زبانها شعر بسراید، مسلط شد («دائرةالمعارف ... »، XVI/ ٤٢٢). در جوانی، تحت حمایت وزیر اعظم قوچه راغب پاشا (صدارت: ١١٧٠-١١٧٧ ق/ ١٧٥٧-١٧٦٣ م) قرار گرفت و بعضی از آثار خود را به او اهدا کرد (EI٢, III/ ٢٦٩)، اما به‌سبب بد زبانی و هجوگویی در ١١٧٢ ق/ ١٧٥٩ م به بروسه (بورسا) و سپس به جزیرۀ رُدوس تبعید شد (ثریا، ٢/ ٢٣٣؛ بروسه‌لی، ٢/ ١٤١). در مدت اقامت اجباری خود در بروسه، با ادیبان سرآمد شهر آشنا شد که یکی از آنان سید محمد سعید امامزاده بود. امامزاده اشعار حشمت را گرد آورد و دیوانی ترتیب داد و مقدمه‌ای بر آن نوشت (گیب، IV/ ١٤٠-١٤١).
حشمت که از ردوس به ازمیر فرستاده شده بود، بار دیگر به ردوس برگردانده شد و در ١١٨٢ ق، در آنجا درگذشت (ثریا، همانجا).
محمد سعید امامزاده در مقدمۀ دیوان حشمت، ضمن ستودن شعر او و برشمردن مزایای وی، از مهارت فوق‌العادۀ او در سپاهیگری و اعتقاد پاکش به طریقت مولویه سخن گفته است («دائرةالمعارف»، XVI/ ٤٢٣).

آثـار

١. دیوان (چ قاهره، ١٢٥٧ ق/ ١٨٤١ م)

علاوه بر دو قصیدۀ بلند عربی، در بیان اسماء‌الحُسنى (نامهای خدا) و اسماء النبی (صفات پیامبر اسلام (ص)) در آغاز، مشتمل است بر قصاید و غزلیات (EI٢، همانجا) و مخمس و مسدس و لغز و معما و قطعه و ابیاتی که چندتایی از آنها به زبان فارسی است («دائرةالمعارف»، همانجا).

٢. «انتساب الملوک»

اثر منثور مختصری که در صفحات پایانی دیوان آورده شده است. موضوع آن، گزارش خوابی است که حشمت در شب جلوس مصطفای سوم بر تخت پادشاهی دیده بوده است. به همین سبب، این اثر «خوابنامه» نیز نامیده شده است (همانجا).

٣. سورنامه، یا ولادتنامه

اثری است به نثر، حاوی گزارشی زنده و زیبا از جشنی که به مناسبت تولد دختر مصطفای سوم برگزار شده بود (EI٢، همانجا). این اثر در ١٢٥٧ ق/ ١٨٤١ م در قاهره چاپ شده (بروسه‌لی، همانجا)، و بعد، بدون تاریخ، در استانبول به چاپ رسیده، و در ١٣١٩ ش/ ١٩٤٠ م به ترکی امروزی تجدید چاپ شده است (نک‌ : «دائرةالمعارف»، همانجا).

٤. سندالشعرا

اثری است به نثر در ٤ فصل و یک خاتمه، در مدافعه از شعر و شاعری در برابر کسانی که آن را شرعاً محکوم می‌شمرده‌اند (EI٢، نیز «دائرةالمعارف»، همانجاها). این رساله در ١٢٨٧ ق/ ١٨٧٠ م به همت چایلاق توفیق، در استانبول به چاپ رسیده است.
کلیات حشمت، حاوی چهار اثر یاد شده، نیز در ١٣٧٣ ش/ ١٩٩٤ م در استانبول، به همت محمد ارسلان و ا. حقی آق‌سویاق چاپ شده که مهم‌ترین مأخذ دربارۀ او ست («دائرةالمعارف»، XVI/ ٤٢٤).
علاوه بر آنچه گفته شد، به نوشتۀ امامزاده در مقدمۀ دیوان، حشمت اثری به نام جامعتین، در شرح ترکیبات عربی و شرحهایی بر قصیدۀ بُردۀ بوصیری و قصیدۀ منفرجۀ ابن‌نحوی داشته است (نک‌ : بروسه‌لی، همانجا). گیب نظیره‌سرایی حشمت را برای شاعران مهم عثمانی، چون نابی، راغب، عاصم و ... و شعرای بزرگ پارسی‌گوی مانند صائب تبریزی و بیدل و توفیق او را در این کار، امتیازی برای او به شمار آورده است (ص IV/ ١٤٣).

مآخذ

آرزو، علی خان، مجمع النفایس، به کوشش عابد رضا بیدار، پتنه، ١٩٩٢ م؛
بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ ق؛
بهگوان داس هندی، سفینۀ هندی، پتنه، ١٣٧٧ ق/ ١٩٥٨ م؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ ق؛
دانشنامۀ ادب فارسی، به کوشش حسن انوشه، تهران، ١٣٨٠ ش؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس‌الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ ق؛
علی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجید خان، کلکته، ١٢٩٥ ق؛
گوپاموی، محمد قدرت الله، نتایج الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ ش؛
عبدالغنی، محمد، تذکرة الشعرا، به کوشش محمد مقتدا خان شیرازی، علیگره، ١٩١٦ م؛
میرحسین دوست سنبهلی، تذکرۀ حسینی، لکهنو، ١٢٩٣ ق؛
نیز:

EI٢;
Gibb, E. J. W., A History of Ottoman Poetry, London, ١٩٦٧;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٧.
علی کاتبی