اَدیبِ شِیبانیِ كاشانی‌، احمد، شاعر و مورخ‌ ایرانی‌ عصر قاجار. وی‌ در خانواده‌ای‌ از عارفان‌ امامی‌ مذهب‌ در كاشان‌ زاده‌ شد (مجیر، ٥٠). تاریخ‌ تولد و درگذشت‌ او دانسته‌ نیست‌. از قصیدۀ وی‌ دربارۀ تعمیر باغ‌ شاه‌ فین‌ كاشان‌ در ١٢٢٥ق‌ (نك‌ : شیبانی‌، ٢٦٢، كه‌ ١٢٦٥ق‌ ذكر كرده‌ است‌) و نیز از كتاب‌ تاریخ‌ ایران‌ كه‌ در ١٢٦٥ق‌ به‌ ناصرالدین‌ شاه‌ تقدیم‌ داشته‌ است‌، دانسته‌ می‌شود كه‌ وی‌ در این‌ سالها به‌ شاعری‌ و نویسندگی‌ می‌پرداخته‌ است‌ (نراقی‌، «ادیب‌...»، ٣٦١- ٣٦٢).
ادیب‌ شیبانی‌ در علوم‌ عقلی‌ و نقلی‌ متبحر بود و در فنون‌ ادبی‌، تاریخ‌، ریاضیات‌، هیأت و نجوم‌، زبان‌ عربی‌ و عبری‌ و خوشنویسی، مهارت‌ داشت‌ (مجیر، ٥٤؛ نراقی‌، همان‌، ٣٦١، «تجلیات‌...»، ٤٣) و به‌ فارسی‌ و عربی‌ شعر می‌سرود. دیوان‌ اشعار او مشتمل‌ بر قریب‌ ٥ هزار بیت‌ در قالب‌ قصیده‌ و غزل‌ است‌ و حاوی‌ موضوعاتی‌ در تفسیر آیات‌، احادیث‌ و زمینه‌های‌ عرفانی‌ است‌ (همو، «ادیب‌»، ٣٦١). ذكر داستانها و پاره‌ای‌ از حوادث‌ تاریخی‌ دورۀ فتحعلی‌شاه‌ تا اوایل‌ سلطنت‌ ناصرالدین‌شاه‌ قاجار به‌ ارزش‌ دیوان‌ او می‌افزاید (همانجا). از آن‌ میان‌ می‌توان‌ به‌ قصیدۀ مؤثر او در وصف‌ زلزلۀ قمصر اشاره‌ كرد (شیبانی‌، ٢٦١).
اثر دیگر وی‌ تاریخ‌ مختصر ایران‌ و یا به‌ نوشتۀ دانش‌ پژوه‌، تاریخ‌ ایران‌ است‌ كه‌ به‌ ناصرالدین‌ شاه‌ تقدیم‌ شده‌ است‌ (مركزی‌، ١١/ ٢٠٧٠). این‌ دو اثر او هنوز به‌ طبع‌ نرسیده‌ است‌ (نك‌ : شیبانی‌، ٢٦٢).

مآخذ

شیبانی‌، رحمت‌ الله‌، خاندان‌ شیبانی‌ (كاشان‌)، به‌ كوشش‌ فرامرز طالبی‌، تهران‌، ١٣٧١ش‌؛
مجیر شیبانی‌، علی‌محمد، تاریخ‌ شیبانی‌، تهران‌، ١٣٢١ش‌؛
مركزی‌، خطی‌؛
نراقی‌، حسن‌، «ادیب‌ شیبانی‌ كاشانی‌»، یغما، تهران‌، ١٣٣٩ش‌، شم‌ ١؛
همو، «تجلیات‌ هنری‌ خط زیبای‌ فارسی‌»، هنر و مردم‌، تهران‌، ١٣٤٩ش‌، شم‌ ٩٣.

قنبرعلی‌ رودگر