جَهانْشاهِ قاجار، یا جهانشاه میرزا قاجار (٢٥ رمضان ١٢٢٤-١٢٥١ق / ٥ نوامبر ١٨٠٩-١٨٣٥م)، از فضلا و شاعران پارسی‌گوی عصر قاجاریه. وی پسر سی‌وسوم فتحعلی شاه قاجار (١١٨٥-١٢٥٠ق / ١٧٧١ -١٨٣٤م)، و مادرش مریم خانم، زنی یهودی بود (سپهر، ١ / ٥٤٠، ٥٥٥؛ حسینی، ٢١٥).

جهانشاه در تهران به دنیا آمد و از همان کودکی تحت تعلیم و تربیت برادر بزرگ‌ترش محمود میرزا قاجار، مؤلف سفینة المحمود، قرار گرفت و در خوشنویسی خط نستعلیق و نسخ و نیز علم ریاضی مهارت یافت (سپهر، ١ / ٥٤٠؛ محمود میرزا، ١ / ٤١؛ اعتضادالسلطنه، ٢٢٠؛ حسینی، ٢٨). او چندی مناصب دولتی و نظامی داشت و وقتی محمود میرزا به حکومت نهاوند منصوب شد، همراه وی بدانجا رفت و مدتی بعد در زمان حکومت برادر بر لرستان، حاکم نهاوند شد. در منازعۀ محمودمیرزا با حسام‌السلطنه بر سر لرستان در ١٢٤٤ق، سردار سپاه برادرش بود (اعتضادالسلطنه، محمودمیرزا، همانجاها؛ سپهر، ١ / ٤٣٣).
جهانشاه را مردی سلیم‌النفس و رقیق‌القلب دانسته‌اند که اشعاری فراوان در حافظه داشت و در شیوۀ شاعری، خصوصاً غزل‌سرایی، از طبعی خوش برخوردار بود (حسینی، اعتضادالسلطنه، همانجاها؛ بیانی، ١ / ١٣٠). وی در شعر، «جهان» تخلص می‌کرد که گویا آن را به پیشنهاد محمود میرزا برگزیده بود (محمودمیرزا، اعتضادالسلطنه، همانجاها؛ مفتون، ١ / ٣٥). ناگفته نماند که خواهر جهانشاه، به نام زبیده خانم نیز تخلص «جهان» داشت (نک‌ : معلم، ٣ / ٧٧٨- ٧٧٩؛ عضدالدوله، ١٦).
جهانشاه٦ پسر و٣ دختر داشت (سپهر، ١ / ٥٤٠؛ اعتضادالسلطنه، همانجا). وی در ٢٦ سالگی به بیماری وبا در تهران درگذشت. ظاهراً دیوان شعری از خود به جای نگذاشته است. برخی از اشعار پراکندۀ او در جُنگها و مجموعه‌های دورۀ قاجار آمده است (اعتضادالسلطنه، حسینی خاوری، همانجاها؛ نیز برای اشعار او، نک‌ : مفتون، همانجا؛ محمودمیرزا، ١ / ٤١-٤٢؛ هلاگو قاجار، ٣٩؛ هدایت، ٣٧؛ دیوان بیگی، ١ / ٣٨٦).

مآخذ

اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا، اکسیر التواریخ، به کوشش جمشید کیان‌فر، تهران، ١٣٧٠ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوشنویسان، تهران، ١٣٤٥ش؛
حسینی خاوری، فضل‌الله، تذکرۀ خاوری یا خاتمۀ روزنامچۀ همایون، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٧٩ش؛
دیوان بیگی، احمد، حدیقةالشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛
سپهر، محمدتقی، ناسخ التواریخ ( تاریخ قاجاریه)، به کوشش جمشید کیان‌فر، تهران، ١٣٧٧ش؛
عضدالدوله، احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به کوشش حسین کوهی کرمانی، تهران، ١٣٢٨ش؛
محمودمیرزا قاجار، سفینة المحمود، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٦ش؛
معلم حبیب‌آبادی، محمدعلی، مکارم الآثار، اصفهان، ١٣٣٧ش؛
مفتون دنبلی، عبدالرزاق، نگارستان دارا، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٢ش؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ش؛
هلاگو قاجار، احمد، مصطبۀ خراب، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٤ش.

فرهاد طاهری