دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٩ - احمدی
احمدی
نویسنده (ها) :
علی اکبر دیانت
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَحْمَدی، تاجالدین ابراهیم بن خضر (د ٨١٥ق/ ١٤١٢م)، از پایهگذاران شعر و ادبیات دیوانی در حکومت عثمانی (بانارلی، ٣٨٧). در نسخهای از اسکندرنامه نام وی را تاجالدین احمد بن ابراهیم نیز آوردهاند (TS، ترکی، II/ ٩٠؛ ریو، ١٦٢)، ولی به نظر فؤاد کوپرولو نام درست ویهمان ابراهیم بن خضر است (IA, I/ ٢١٦).
مهمترین مأخذ در باب زندگانی احمدی کتاب عقودالنصیحه تألیف ابن عربشاه از معاصران وی است که مطالب او را مجدی (ص ٧١) و غزی (٢/ ١٣٩) مستقیماً در آثار خود آوردهاند. تاریخ ولادت و زادگاه وی دقیقاً معلوم نیست. با استناد به نوشتۀ مجدی (همانجا)، مبنی بر اینکه او در هنگام فوت (٨١٥ق) بیش از ٨٠ سال داشته، میتوان گفت که در ٧٣٥ق/ ١٣٣٥م زاده شده است. دربارۀ زادگاه او نیز میان مورخان و تذکرهنویسان اختلاف هست: طاش کوپریزاده (ص ٤٨)، مجدی (ص ٧٠) و قنالیزاده (١/ ١٤٦) آن را گِرمیان (کِرِمان، کرمیان) و برخی دیگر سیواس ذکر کردهاند (همانجا، به نقل از لطیفی؛ ثریا، ١٩١).
احمدی پس از فرا گرفتن علوم متداول زمان، برای تکمیل معلومات به مصر رفت (طاش کوپریزاده، مجدی، همانجاها) و در آنجا نزد شیخ اکمل الدین، شارح الهدایه به تحصیل پرداخت (قنالیزاده، همانجا؛ بروسهلی، ٢/ ٧٣؛ IA، همانجا). وی در این مرکز فرهنگی افزون بر فراگیری علوم اسلامی، طب و هندسه نیز آموخت (بانارلی، همانجا) و در آنجا با فناری و حاجیپاشا که بعدها از دانشمندان صاحب نام عثمانی شدند، آشنایی یافت. احمدی پس از بازگشت به وطن به خدمت امیرسلیمان گرمیانی که امیری ادبدوست بود، درآمد و معلم او شد (مجدی، ثریا، همانجاها) و پس از درگذشت امیرسلیمان به دربار سلیمان چلبی فرزند ایلدرم بایزید، سلطان عثمانی راه جست و بدو تقرب یافت، تا آنجا که بیشتر آثار خویش را به وی تقدیم کرد (مجدی، بروسهلی، همانجاها).
احمدی پس از پیروزی امیر تیمور گورکانی بر بایزید در جنگ آنقره و اسارت او، با تیمور دیدار کرد (مجدی، ٧١؛ بروسهلی، ٢/ ٧٤) و مورد عنایت او قرار گرفت. وی پس از بازگشت تیمور از آناتولی، بار دیگر در بروسه به سلیمان چلبی پیوست و سرانجام در شهر آماسیه درگذشت (مجدی، غزی، بروسهلی، همانجاها).
تذکرهنویسان از وی با عنوان «فاضل جهان و کامل دوران» (سهی، ١٧٣) و «شاعر ظریف» (غزی، همانجا، به نقل از ابن عربشاه) یاد کرده، و او را به تبحر در «علوم عالیه و فنون حکمیه و ریاضیه» ستودهاند (بروسهلی، ٢/ ٧٣) و در تسلط به زبان و ادبیات عرب با ابن نباته و حاجری مقایسه کردهاند (غزی، همانجا).
احمدی اوزان عروضی را در شعر ترکی به کار گرفت و با سرودن قصاید و غزلیات کسب شهرت کرد و بر دیگر شاعران عثمانی چندان تأثیر نهاد که کسانی چون باقی و احمدپاشا آثار او را نظیره گفتهاند (بانارلی، ٣٨٨-٣٨٩). آثار وی افزون بر ارزش هنری از جهت احتوا بر نکات تاریخی، اجتماعی و اعتقادی روزگار او نیز دارای ارزش است (همانجا).
احمدی آشکارا تحت تأثیر زبان و ادب فارسی بود، تا آنجا که بیشتر سرودههایش را با الهام از نظامی گنجوی، سلمان ساوجی و کمال خجندی به نظمدرآورده است (همو، ٣٩٠؛ IA, I/ ٢٠٠).
آثـار
احمدی در تاریخ ادبیات عثمانی و ترک، به کثرت آثار معروف است، اما بیشتر آثار او هنوز به چاپ نرسیده، و شمار اندکی از آنها نیز که به چاپ رسیده است، ناقصند. آثار او اینهاست:
١. اسکندرنامه. برخی از تذکرهنویسان، این منظومه را ترجمۀ اسکندرنامۀ نظامی دانستهاند (سهی، همانجا) و برخی نیز ضمن اعتراف به الهام و اقتباس شاعر از خمسۀ نظامی، آن را اثری مستقل شمردهاند (IA, I/ ٢١٨؛ بانارلی، ٣٩١). این اثر که دربارۀ زندگی و جنگهای اسکندر مقدونی پرداخته شده، اشاراتی نیز به حکمت اسلامی، طب و فلسفه دارد (اوزون چارشیلی، I/ ٥٢٧) و در ٣٣٤ بیت پایانی آن (بانارلی، ٣٩٤) «داستان تواریخ ملوک آل عثمان» از ارطغرل (د ح ٦٨٤ق/ ١٢٨٥م) تا امیر سلیمان چلبی (حک ٨٠٦-٨١٣ق/ ١٤٠٣-١٤١٠م) آمده (اوزون چارشیلی، همانجا). چاپی تصویری از این کتاب براساس نسخۀ کتابخانۀ دانشگاه استانبول، با مقدمه و تحقیق اسماعیل انور در ١٩٨٣م در انکارا منتشر شده است («دائرةالمعارف...»، II/ ١٦٦).
٢. ترویح الارواح، این اثر منظومهای است در ٠٠٠‘٤ بیت در حفظ الصحه. اگرچه مآخذ کتابشناسی مانند حاجی خلیفه به چنین اثری از احمدی اشاره نکردهاند، اما نسخهای از آن به شمارۀ ١٧٦٧ در کتابخانۀ توپکاپی موجود است (TS، ترکی، I/ ٥٧٢-٥٧٣). محمدطاهر بروسهلی نام این اثر را به اشتباه تفریح الارواح آورده است (٢/ ٧٤؛ نیز نک : IA, I/ ٢١٩).
٣. جمشید و خورشید. این منظومه با الهام از مثنوی جمشید و خورشید سلمان ساوجی سروده شده، و احتمالاً ترجمۀ آن است. بانارلی معتقد است که این منظومه ترجمۀ کامل اثر ساوجی نیست، بلکه افزودههایی دارد (ص ٣٩٣).
٤. دیوان، مهمترین اثر احمدی دیوان اوست، مشتمل بر قصاید، غزلیات و ترجیعبند که به نام سلیمان چلبی سروده شده است. گزیدهای از این دیوان در ١٩٨٨م در آنکارا نشر یافته است (TS، ترکی، II/ ٩١-٩٢؛ «دائرةالمعارف»، II/ ١٦٥).
٥. مرقاةالادب، منظومهای در لغت و فرهنگی عربی ـ فارسی در ٤٢ بند و ٢٨ قاعده در علوم متداول آن روز: ادب، فقه و نجوم (منزوی، خطی، ٣/ ٢٠٢٥؛ منزوی، علینقی، ١٨٣). نسخههای خطی آن در کتابخانههای قونیه (منزوی، خطی، همانجا)، توپکاپی (TS، فارسی، I/ ١١٦)، دارالکتب مصر (دارالکتب، ٢/ ١٤٤)، مغنیسا (سبحانی، ١٧٩) و ملک (ملک، ٥/ ٢٩) نگاهداری میشود (برای آگاهی بیشتر دربارۀ مرقاةالادب و نسخههای آن، نک : چتین، ٢١٧-٢٢٧).
٦ و ٧. میزان الادب، در صرف عربی به زبان فارسی («دائرةالمعارف»، همانجا). معیارالادب، در نحو عربی به زبان فارسی (بانارلی، ٣٩٥). این دو اثر در مجموعۀ مربوط به مرقاةالادب کتابخانۀ قونیه بدین شرح مندرج است: میزان الادب، برگ ١١٣ ب ـ ١٢١ ب؛ معیارالادب، برگ ١٢٤ ب ـ ١٣٠ الف («دائرةالمعارف»، همانجا).
٨. بدایع السحر فی صنایع الشعر، گزیدهای از حدائق السحر رشیدالدین وطواط در صنایع شعر است که در قونیه نگهداری میشود (همانجا).
دو اثر نیز منسوب به اوست: شرح قصیدهای از ابوزکریای صرصری (د ٦٥٩ق/ ١٢٦١م) در ٢٩ بیت، به ترتیب و شمار الفبای عربی (مجدی، ٧١؛ غزی، ٢/ ١٣٩؛ حاجیخلیفه، ٢/ ١٣٤٠) و حیرةالعقلاء، که قصیدهای است به زبان ترکی (همو، ١/ ٦٩٤).
مآخذ
بروسهلی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٩٣٣م؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی (تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣٠٨ق؛
حاجی خلیفه، کشف؛
دارالکتب، خطی فارسی؛
سبحانی، توفیق، فهرست نسخههای خطی فارسی کتابخانۀ مغنیسا، تهران، ١٣٦٦ش؛
سهیبیگ، هشت بهشت، به کوشش گونای کوت، هاروارد، ١٩٧٨م؛
طاش کوپریزاده، احمد، الشقائق النعمانیة، به کوشش احمد صبحی فرات، استانبول، ١٤٠٥ق؛
غزی، تقیالدین، الطبقات السنیة فی تراجم الحنفیة، به کوشش عبدالفتاح محمد حلو، ریاض، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
قنالیزاده، حسن چلبی، تذکرةالشعراء، به کوشش ابراهیم قوتلوق، آنکارا، ١٩٧٨م؛
مجدی، محمد، حدائق الشقائق، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛
مجدی، محمد، حدائقالشقائق، به کوشش عبدالقادر اوزجان، استانبول، ١٩٨٩م؛
ملک، خطی؛
منزوی، علینقی، فرهنگ نامههای عربی به فارسی، تهران، ١٣٣٧ق/ ١٩٥٩م؛
نیز:
Banarlı, N. S., Resimli Türk edebiyâtı târihi, Istanbul, ١٩٧١;
Çetin, M. N., «ahmedīʾnin Mirkātül-Edeb-i hakkında», Türkiyat mecmuası, Istanbul, ١٩٦٥, vol. XIV;
IA;
Rieu, Charles, Catalogue of the Turkish Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٨٨;
farsçe;
ibid, türkçe;
Türkiye diyanet vakfı, İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٨٩;
Uzunçarsılı, İ. H., Osmanlı tarihi, Ankara, ١٩٧٢.
علیاکبر دیانت