دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٦١ - حسامی
حسامی
نویسنده (ها) :
ناهید دادبه
آخرین بروز رسانی :
شنبه ١١ آبان ١٣٩٨
تاریخچه مقاله
حُسامی، تخلص چند شاعر در سدههای ٩-١٢ق / ١٥- ١٨م:
١. حسامی قهستانی
درویش علیشاه خوسفی، عارف و شاعر سدۀ ٩ق. وی اهل خوسف قهستان بود (علیشیر، ١٤٣؛ نیز نک : فرقانی، ٢٩٠) و به سبب ارادت به ابنحسام خوسفی و خویشاوندی با او، تخلص «حسامی» را برگزید (همو، ٢٩١).
به گفتۀ خواندمیر، حسامی در «طلاقت لسان و فصاحت بیان» (٤ / ٦١٧) مشهور بود و حافظهای قوی داشت، چنانکه حکایات بسیار طولانی مکتوب در کتابها را بدون هیچ کاستی بر منبر بیان میکرد. خواجه حسامی در اواخر دولت تیموریان در هرات ــ که مجمع علما و ادبا بود ــ مقیم شد و روزهای جمعه در مسجد جامع هرات خطبه میگفت و در روزهای چهارشنبه بر سر مزار خواجه ابوالولید احمد، مردم را موعظه میکرد (همانجا).
حسامی شیعیمذهب و در شمار درویشانی بود که غلو در تشیع را با عرفان میآمیختند (فرقانی، همانجا). به گفتۀ علیشیر نوایی (همانجا)، وی چنان دعوی تشیع میکرد که بر ملا حسین واعظ کاشفی طعن تسنن میزد. از این شاعر در مجالس النفائس علیشیر نوایی (همانجا) یک رباعی نقل شده است که ارادت او را به حضرت علی(ع) و بزرگان تشیع نشان میدهد. بدان سبب که اشعار چندانی از حسامی باقی نمانده است، در باب سبک شعری وی نمیتوان به درستی داوری کرد؛ اما از آنجا که در سدۀ ٩ق میزیسته و این سده، روزگار ادامۀ سبک عراقی است، میتوان گفت که سبک وی نیز عراقی بوده است (نک : شمیسا، ٢٥٦).
حسامی کتابی در تاریخ قهستان نوشت که قسمت اول و آخر و صفحاتی از وسط آن کتاب از بین رفته است. بیشتر مطالب این کتاب، معرفی قبور و بقاع متبرکۀ منسوب به امامزادگان قهستان است که در حقیقت اساس و بنیاد تاریخ بهارستان تألیف محمدحسین آیتی محسوب میشود (فرقانی، همانجا). به گفتۀ آقابزرگ (٩(١) / ٢٣٧) از حسامی دیوان اشعاری نیز در دست است.
٢. حسامی قراکولی
(خوارزمی)، شاعر سدۀ ١٠ ق / ١٦ م. اصل وی از خوارزم بود، اما در قراکول از توابع بخارا میزیست و به همین سبب به قراکولی شهرت یافت (هدایت، محمود، ١ / ٣٨٠؛ هدایت، رضاقلی، ٢٠٧؛ رازی، ٣ / ٣٣١؛ سام میرزا، ٢٢٠؛ آفتاب رای، ١ / ١٩٣؛ نیز نک : نفیسی، ١ / ٣١٨). قراکولی در آن زمان از بهترین شاعران ماوراءالنهر محسوب میشد که غزل را نیکو میسرود (سام میرزا، نفیسی، همانجاها).
وی مردی درویشمسلک و قلندروش بود و به سبب ارادت به خواجه عبیدالله احرار به فرقۀ نقشبندیه تعلق داشت (واله، ١ / ٥٥٩؛ صبا، ١٩٩). در تذکرهها او را با صفاتی چون «دیوانه مزاج»، «قلندرنژاد»، «آشنای مذاق فقر»، «موحد» و «قناعتکیش» توصیف کردهاند (عظیمآبادی، ٢ / ٤٤٤؛ هدایت، رضاقلی، نیز صبا، سام میرزا، همانجاها).
قراکولی در ٦٣ سالگی (٩٢٣ق / ١٥١٧م) در قراکول درگذشت (هدایت، رضاقلی، نیز هدایت، محمود، همانجاها). آقابزرگ (همانجا) بـه دیـوان حسـامی قراکولی اشاره کـرده است (نیز نک : منزوی، خطی، ٣ / ٢٢٩٤، خطی مشترک، ٩ / ٢٠٥٧؛ فهرست ... ، ٤ / ٢٨٨).
٣. حسامی هندوستانی
شیخ حسامالدین، شاعر سدۀ ١٢ق / ١٨م. وی پدر سراجالدین علیخان آرزو، مردی سپاهیپیشه و از منشیان دستگاه عالمگیر پادشاه (سل ١٠٦٨- ١١١٨ق / ١٦٥٨-١٧٠٦م) بود (خوشگو، ٣ / ٢٢؛ علی حسن، ١٢٠؛ ابراهیم خان، ١١٣؛ نقش علی، ٤٨؛ نوشاهی، ١٥١؛ آقابزرگ، همانجا). وی به «سلامت نفس و استقامت طبع و صفای ذهن» توصیف شده است (نقش علی، همانجا). خوشگو او را دارای «طبع رسا و ذهنی عالی» دانسته (همانجا)، و علی ابراهیم خان از وی با عنوان مردی اهل قناعت یاد کرده است (همانجا). حسامی به سال ١١١٥ق / ١٧٠٣م درگذشت (همانجاها). به جز دیوان اشعار (نک : آقابزرگ، نیز منزوی، خطی مشترک، همانجاها؛ هاشمپور، ٤٤٤- ٤٤٥)، ٣ اثر منظوم نیز از حسامی برجای مانده است:
الف ـ کامروپ و کاملتا، داستانی که منشأ آن افسانههای قدیم محلی هند است. شیخ حسامی به نظم این داستان پرداخت، اما فرصت اتمام آن را نیافت (ابراهیم خان، علی حسن، نقشعلی، آقابزرگ، همانجاها؛ نیز نک : صدیقی، ١٢٣).
ب ـ حسن و عشق، مثنویای بزمی، که گزارش منظوم یکی از افسانههای کهن به نام مدهو مالت و منوهر است. حسامی آن را در زمان عالمگیر شاه، به سال ١٠٧١ق / ١٦٦١م به نظم درآورده است (نوشاهی، همانجا؛ رضوی، ٧٣؛ اته، I / ٨٦٥؛ پرچ، ٩٢٩؛ صدیقی، ١٢٨؛ منزوی، خطی، ٤ / ٢٧٧٢؛ خطی مشترک، ٧ / ٨٨٦-٨٨٧، فهرستواره ... ، ١٠(١) / ٨١٠).
ج ـ کیمیای منظوم، قصیدهای در مررات (همو، خطی، ١ / ٦٣٨، فهرستواره، ٥ / ٣٩٧٨).
علاوه بر این ٣ تن، چند شاعر دیگر نیز حسامی تخلص میکردهاند که برخی در سدههای بعد میزیستهاند و چندان در خور توجه نیستند؛ از آن جملهاند: مولانا حسامی از عارفان سدۀ ١٠ق؛ حسامی به نام عباس علی ابوالحسن بن سیف الشعرا، شاعر سدۀ ١٤ق (خیامپور، ١ / ٢٥٤)؛ و محمد حسن حسامی محولاتی (ز ١٣٠٧ش) (برقعی، ٢ / ١١٣٠- ١١٣١).
مآخذ
آفتاب رای لکهنوی، ریاض العارفین، به کوشش حسامالدین راشدی، اسلامآباد، ١٣٥٥ ش / ١٩٧٦ م؛
آقابزرگ، الذریعة؛
ابراهیمخان خلیل، علی، صحف ابراهیم (بخش معاصران)، به کوشش هاشم محدث، تهران، ١٣٨٤ ش؛
برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی معاصر ایران، قم، ١٣٧٣ ش؛
خواندمیر، غیاثالدین، حبیبالسیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٣ ش؛
خوشگو، بندر ابن داس، سفینۀ خوشگو، بهکوشش عطاءالرحمان کاکوی، پتنه، ١٩٥٩ م؛
خیامپور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تبریز، ١٣٤٠ ش؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
رضوی، سرفراز علی، مخطوطات انجمن ترقی اردو، کراچی، ١٩٦٧ م؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش رکنالدین همایون فرخ، تهران، ١٣٥٠ ش؛
شمیسا، سیروس، سبکشناسی شعر، تهران، ١٣٧٤ ش؛
صبا، محمد مظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکنزاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛
صدیقی، طاهره، داستانسرایی فارسی در شبه قاره (در دورۀ تیموریان)، اسلامآباد، ١٣٧٧ ش؛
عظیمآبادی، حسینقلی، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨٢ م؛
علی حسنخان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجید، بهوپال، ١٢٩٥ ق؛
علیشیر نوایی، مجالس النفائس، به کوشش علیاصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فرقانی، محمد فاروق، تاریخ اسماعیلیان قهستان، تهران، ١٣٨١ ش؛
فهرست کتب عربی و فارسی و اردو مخزونۀ کتبخانۀ آصفیۀ سرکار عالی، به کوشش میرعثمان علیخان بهادر، حیدرآباد دکن، ١٣٤٧ ق؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترک؛
همو، فهرستوارۀ کتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٩-١٣٨٦ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
نقش علی، باغ معانی، به کوشش عابدرضا بیدار، پتنه، خدابخش؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخههای خطی فارسی انجمن ترقی اردو، کراچی، ١٣٦٣ ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
هاشمپور سبحانی، توفیق و حسامالدین آقسو، فهرست نسخههای خطی فارسی کتابخانۀ دانشگاه استانبول، تهران، ١٣٧٤ ش؛
هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
هدایت، محمود، گلزار جاویدان، تهران، ١٣٥٣ ش؛
نیز:
Ethé, H., Catalogue of Persian Manuscripts in the Library of the India Office, London , ١٩٠٣;
Pertsch, W., Verzeichniss der persischen
ناهید دادبه