شاعر سدۀ ٦ ق / ١٢م، ساکن همدان که هم‌دورۀ طغرل بن ارسلان سلجوقی (د ٥٧٣ ق / ١١٧٧م) بود (راوندی، ٣٣٩-٣٤٠؛ زامباور، ٣٣٤). نام کامل او جمال‌الدین محمود بن عبداللطیف است (ریاحی، ٦٥). اصل وی از اصفهان و از خاندان خجندیان آن شهر است. این خاندان از سرآمدان شافعیۀ اصفهان بودند و افراد آن به دانش‌پروری و فضیلت شهرت داشته‌اند (عوفی، ٢ / ٣١٦-٣١٧؛ صبا، ١٧٨؛ مینوی، ٤٨٥)، چنان‌که عوفی به مراتب فضل و دانش پدر جمال‌الدین اشاره کرده است (همانجا).
از جمال‌الدین خجندی دیوانی به دست نیامده، و تنها نمونه‌هایی از قصاید، غزلیات و رباعیات او در تذکره‌ها ثبت شده است، کـه همین انـدازه، نشـان از قدرت طبع او دارد (نک‌ : همو، نیز راوندی، همانجاها؛ صبا، ١٦٧؛ ریاحی، همانجا). اشارات برخی شاعران به جمال‌الدین خجندی نشان می‌دهد که وی در دورۀ خود شاعر گمنامی نبوده است؛ از جمله خاقانی (ص ٨٩٣) قصیده‌ای در ستایش خجندی و سخنوری او دارد و جمال‌الدین عبدالرزاق ــ قصیده‌سرای توانای سدۀ ٦ق ــ هم ابیاتی در رثای او سروده است که در آن، ضمن ستایش از شخصیت و هنر این شاعر، به درگذشت وی در جوانی و بازماندن فرزندی از او اشاره دارد (ص ٢٥٩-٢٦١).

٢. جمال‌الدین خسروی بخارایی

ابوبکر بن مساعد، از شاعران دورۀ غزنوی و سلجوقی که در سدۀ ٦ ق / ١٢م می‌زیست. او معاصر و ستایشگر خسروملک، فرزند خسرو شاه غزنوی (د ٥٨٧ ق / ١١٩١م) و برخوردار از لطف و عنایت او بود (عوفی، ٢ / ٨٩٤-٨٩٨؛ آقابزرگ، ٩(١) / ٢٩٤؛ زامباور، ٤٨١). وی به سبب انتساب به خسرو ملک، تخلص خسروی را اختیار کرده بود (رازی، ٣٣٢). او را به‌جز بخارا، به شهرهای غزنه و لاهور نیز منسوب کرده‌اند (صبا، ٢٤٠؛ خواجه عبدالرشید، ١٤٢)، هرچند واله داغستانی وی را از عراق [عجم] می‌داند (گ ١٨٧).
تذکره‌نگاران، با آوردن نمونه‌هایی از قصاید و غزلیات جمال‌الدین خسروی، از او با عنوانهایی چون: «خسرو اهل سخن»، «افتخار الشعرا» و «شاعر معنوی» یاد کرده‌اند (عوفی، رازی، خواجه عبدالرشید، همانجاها).

٣. جمال‌الدین دکنی

محمد بن نصیر، شاعر سدۀ ٦ ق / ١٢م. او از ستایشگران قطب‌الدین ایبک ــ پادشاه دهلی از ملوک جبال هند (٦٠٢-٦٨٩ ق / ١٢٠٥-١٢٩٠م) ــ بود و در خدمت این پادشاه روزگاری خوش داشت (عوفی، ٢ / ١١٧؛ صبا، ١٧٨؛ آقابزرگ، ٩(٣) / ٩٩٠؛ زامباور، ٤٢٤). از جمال‌الدین دکنی آثاری به نظم و نثر، و به دو زبان فارسی و عربی بر جای مانده است. عوفی (همانجا) و هدایت (١ / ٤٩٧)، این آثار را به دو صفت فصاحت و لطافت ستوده‌اند. با آنکه آقابزرگ (همانجا) او را صاحب دیوان می‌داند، جز چند غزل، قصیده و رباعی پراکنده از او باقی نمانده اسـت (نک‌ : عـوفـی، ٢ / ١١٧-١٢٠؛ هـدایـت، ١ / ٤٩٧-٥٠٣؛ صـبـا، همانجا). جمال‌الدین دکنی دارای منشآت و اثری با عنوان مجلس آرای شهابی نیز هست که با وجود حجم اندک، فواید بسیاری دارد (عوفی، آقابزرگ، همانجاها).

٤. جمال‌الدین شروانی

یا جمال خلیل، از سخنوران آذربایجان در نیمۀ اول سدۀ ٧ق / ١٣م. از زندگانی وی آگاهی چندانی در دست نیست، جز اینکه در روزگار علاءالدین فریبرز گُزین (سل‌ ٦٢٢-٦٤٩ ق / ١٢٢٥-١٢٥١م) ــ از شروانشاهان طبقۀ اول (سدۀ ٥-٨ ق / ١١-١٤م) ــ می‌زیسته، و در فاصلۀ این سالها، اثری با عنوان نزهة المجالس یا نزهة المجالس فی الاشعار تدوین کرده است (نفیسی، ٤٤٤-٤٤٨؛ دایرةالمعارف ... ، ذیل شروانشاهان). او در اثر خود بیش از ٤ هزار رباعی، از حدود ٣٠٠ تن از شاعران سده‌های ٥-٧ق / ١١-١٣م فراهم آورده (منزوی، ٣ / ١٩٦٢)، و در پایان آن، ١٧٩ رباعی و یک قصیده نیز از سروده‌های خود بدانها افزوده است. این رباعیات و قصیده، پایۀ شعری وی را نشان می‌دهد که به باور محمدامین ریاحی (ص ٦٥)، در حدی متوسط است.
جمال‌الدین شروانی اثر خود را به ١٧ باب و هر باب را به نمطهایی تقسیم کرده است تا بتواند رباعیات را از لحاظ موضوعی دسته‌بندی کند (قاسمی، ٤٣٥). وی به‌جز سروده‌های شاعران گمنام، از شاعران مشهور ــ به خصوص شاعران اران و نخجوان ــ و دانشمندان و صوفیان نامدار، و نیز از پادشاهان رباعیاتی گرد آورده است که از لحاظ تاریخی و ادبی ارزش خاصی دارند (ریاحی، ٣، ٤).
از نزهة المجالس نسخۀ منحصر به فردی در کتابخانۀ سلیمانیه (استانبول، بخش جارالله)، به خط اسماعیل بن اسفندیار موجود است (آقابزرگ، ١٤ / ١٢٤؛ ریاحی، ٥). این نسخه در ١٣٦٤ش، به تصحیح و با مقدمۀ محمدامین ریاحی و با افزوده‌ها و توضیحات ارزشمندی، در تهران به چاپ رسیده است.

٥. جمال‌الدین شیرازی

(ز ١٣١٦ق / ١٨٩٨م)، شاعر سدۀ ١٤ق / ٢٠م. جمال‌الدین لوّاف جمالی متخلص به جمال، دارای ذوقی سلیم بود، و در ادب فارسی و عربی دست داشت. او از آزادی‌خواهان فارس به شمار می‌رفت. اشعاری از نوع غزل و قصیده از وی بر جای مانده که نه تنها نشان از قدرت طبع و بیان او ست، بلکه انعکاس‌دهندۀ حوادث روزگار وی، یعنی جنگ اول جهانی (١٩١٤-١٩١٨م) و به شهادت رسیدن آزادی‌خواهان خطۀ فارس، به دستور انگلیسیها و عوامل آنان است. جمال شیرازی نام شهیدان این حادثه و تاریخ شهادت آنان (١٣٣٤ق) را در قصیـدۀ مـوشح خـود بـازگـو کـرده است (نک‌ : رکن‌زاده، ١ / ٩٥٦-٩٦١، ٢ / ١٠٨-١١٤).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
جمال‌الدین عبدالرزاق، دیوان، به کوشش حسن وحید دستگردی، تهران، ١٣٢٠ش؛
خاقانی شروانی، دیوان، به کوشش ضیاءالدین سجادی، تهران، ١٣٧٣ش؛
خواجه عبدالرشید، تذکرۀ شعرای پنجاب، لاهور، ١٣٤٦ش؛
دایرةالمعارف فارسی؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ش؛
راوندی، محمد، راحة الصدور، به کوشش محمد اقبال لاهوری و مجتبى مینوی، تهران، ١٣٦٤ش؛
رکن‌زاده آدمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، ١٣٣٨-١٣٤٠ش؛
ریاحی، محمدامین، مقدمه و حاشیه بر نزهة المجالس جمال‌الدین شروانی، تهران، ١٣٦٤ش؛
زامباور، نسب‌نامۀ خلفا و شهریاران، ترجمۀ محمدجواد مشکور، تهران، ١٣٥٦ش؛
صبا، محمدمظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، تهران، ١٣٤٣ش؛
عوفی، محمد، لباب الالباب، به کوشش محمد عباسی، تهران، ١٣٦١ش؛
قاسمی، ابوالفضل، «نزهة المجالس»، آینده، تهران، ١٣٦٧ش، شم‌ ٦، ٧ و ٨؛
منزوی، احمد، فهرستوارۀ کتـابهای فارسی، تهران، ١٣٧٥ش؛
مینوی، مجتبى، تعلیقات بر راحة الصدور (نک‌ : هم‌ ، راوندی)؛
نفیسی، سعید، «زنان سخنور آذربایجان در سدۀ هفتم»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، تبریز، ١٣٤١ش، شم‌ ١٤؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعـراء، نسخۀ خطـی کتابخانـۀ ملـی ملک، شم‌ ٤٣٠١؛
هـدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ش.

علی کاتبی