دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٣٩ - بلیغ، اسماعیل

بلیغ، اسماعیل

بَلیغ، اسماعیل، شاعروتذكره‌نویس ترك در سدۀ ١٢ق / ١٨م. او در ١٠٧٩ق / ١٦٦٨م در بروسه (بورسا) زاده شد («دائرةالمعارف اسلام ...»،)، V / ٤١٥ به همین سبب، به بروسوی نیز معروف است (نک‌ : II / ٦٩٢-٦٩٣ ,EI١). بلیغ در زادگاهش به تحصیل علم پرداخت. در برخی از منابع آمده است كه او به زبان فارسی و عربی تسلط داشت («دائرةالمعارف اسلام»، همانجا). وی حدود ٥٠ سال امامت مسجد مانتی جی (یا امانتچی) را برعهده داشت و پدر و جدش نیز، امام همین مسجد بوده اند (همان، V / ٤١٦؛ «دائرةالمعارف زبان ...»، .(I / ٣٩٠
علاوه بر اسماعیل، تنی چند از شاعران ترك همعصر وی نیز بلیغ تخلص كرده‌اند، چنانکـه گاهی نام و آثار آنان درهم آمیخته است. در این میان بیش از همه، اشعار اسماعیل بلیغ و محمد امین بلیغ (ه‌ م)، با هم خلط شده است («دائرةالمعارف اسلام»، EI١، همانجاها)، ولی در میان آنان، اسماعیل نخستین شاعری است كه تخلص بلیغ را برای خود برگزیده است («دائرةالمعارف اسلام»، همانجا).برخی او را موسیقی‌دان و مداح (ذاكرباشی) نیز دانسته‌اند.
بلیغ در شعر خود از اوزان عروضی به طرز ماهرانه‌ای استفاده كرده، و از استعمال لغات نامأنوس و مهجوری كه در نثر به كار می‌برده، اجتناب ورزیده است. هر چند شهرت او در شعر به پای آثار منثورش نمی‌رسد، با این حال، اشعارش نیز از مقبولیت قابل توجهی برخوردار است (همانجا).
اسماعیل بلیغ در بروسه درگذشت («دائرةالمعارف زبان»، همانجا). برخی تاریخ فوت او را ١١٤٠ق / ١٧٢٨م (سامی، ٢ / ١٣٥٤)، و برخی دیگر ١١٤٢ق / ١٧٢٩م یاد كرده‌اند (بغدادی، ٢ / ٣٧٥-٣٧٦؛ «دائرةالمعارف اسلام»، V / ٤١٥؛ نیز نک‌ : EI١، همانجا).
بلیغ در اشعار و آثار منظوم خود از قصص انبیاء، عبارات و اصطلاحات مردمی، پند و امثال و مضمونهای مشترك ادبیات دیوانی استفاده كرده است («دائرةالمعارف اسلام»، .(V / ٤١٦

آثـار

١. گلدستۀ ریاض عرفان و وفیات دانشوران نادره‌دان. این اثر كه براساس روضة الاولیاء تألیف بالدرزاده محمد افندی در ١١٣٩ق / ١٧٢٧م نوشته شده است، نوعی وفیات‌نامه، و دارای ٥ بخش است (همانجا) و برای تاریخ بروسه منبع مهمی محسوب می‌شود، زیرا اطلاعاتی درباره زندگی و شرح احوال سلاطین، شاه‌زادگان، وزرای ترك و همچنین دیگر مشاهیر آنجا از شعرا، موسیقی‌دانان و علما به دست می‌دهد. این كتاب در ١٣٠٢ق / ١٨٨٥م در بروسه به چاپ رسیده است.
٢. نخبة الآثار لذیل زبدة الاشعار، كه در ١١٣٩ق / ١٧٢٧م به عنوان ذیل زبدة الاشعار اثر قاف‌زاده فائزی تألیف شده است و اطلاعاتی دربارۀ ٤١٤ شاعر در آن آمده است. این اثر در ١٩٨٥م در آنکـارا به چاپ رسیده است.
٣. گل صدبرگ، حاوی شرح ١٠٠ حدیث نبوی است و در ١١٣٦ق / ١٧٢٤م تألیف شده است. از این اثر دو نسخه خطی در دست است كه در كتابخانۀ دانشگاه استانبول و كتابخانه خلق نگهداری می شود (همانجا).
٤. شهر انگیز بورسا، آیینۀ خوبان، منظومه‌ای است در ٢٦٩ بیت. بلیغ این اثر را در ١١١٩ق / ١٧٠٧م به پایان رسانده است. دو نسخۀ خطی از این اثر موجود است كه هر دو در كتابخانۀ دانشگاه استانبول نگهداری می شود (همانجا).

مآخذ

بغدادی، ایضاح؛ سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٦ق / ١٨٨٩م؛ نیز:

EI^١;
Turk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul , ١٩٧٩;
Turkiye diyanet vakfi Islam ansiklopedisi, Istanbul , ١٩٩٢.
جلال خسروشاهی
١. ٢.