دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٣٧٠ - آیینه شاهی

آیینه شاهی

آیینۀ شاهی، كتابی فلسفی و اخلاقی به زبان فارسی نوشتۀ محمدبن مرتضی، معروف به ملامحسن فیض كاشانی (١٠٠٨-١٠٩١ ق / ١٥٩٩-١٦٨٠ م). دانشمند بزرگ شیعی ایرانی و معاصر با شاه عباس دوم صفوی (١٠٥٢-١٠٧٧ ق / ١٦٤٢-١٦٦٦ م).
این كتاب، ترجمۀ گزیده‌ای از اثر دیگر همین مؤلّف به نام ضیاءالقلب است كه به عربی نوشته شده است (مرعشی، ١ / ١٠٢). موضوع كتاب، شناختن نفس ناطقۀ انسانی است و توضیح پنج حاكمی ‌كه بر آن تسلط دارند یعنی: عقل، طبع، شرع، عرف و عادت. فیض این كتاب را در ١٠٦٦ ق / ١٦٥٦ م در یك مقدمه و ١٢ فصل، برای شاه عباس دوم نوشته است، بدین شرح: شناختن عقل، شناختن شرع، شناختن طبع، شناختن عادت، شناختن عرف، شناختن نفسِ انسانی كه فرمانبر این پنج است، شناختن مراتب حكّام پنجگانه، حكمتِ تسلطِ این حاكمان بر نفس آدمی‌، اگر این «پنج حاكم» با یكدیگر سازگار نباشند. كدام یك از آنها برتر و شریف‌تر است، در صورت مشتبه شدن چگونه می‌توان آنها را از یكدیگر تمیز داد، برخی از نعمتهای الهی كه در این تمییز و تشخیص ما را مدد می‌رساند و چگونه می‌توان از خدا یاری جست؟ (آقابزرگ، ١ / ٥٣).
آیینۀ شاهی در ١٣٢٠ ش همراه با رسالۀ ترجمة الصّلوة و الفت نامۀ مؤلف در شیراز به چاپ رسیده است (مشكوة، ٣ / ٦٤١). نسخه‌های خطی آن به فراوانی در كتابخانه‌های ایران یافت می‌شود.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة، ١٥ / ١٢٧؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تبریز، ١٣٤٦ ش، ٤ / ٣٧٤؛
مرعشی، خطی، ١ / ١٠٣؛
مركزی، خطی، ١٣ / ٣٣٩٦؛
مشار، چاپی فارسی، ١ / ٢٢؛
مشكوة، خطی؛
ملك، خطی، ٢ / ٤، ٧؛
ملی، خطی، ٦ / ٥٩٦؛
منزوی، خطی، ٢ / ١٥١٧.

صمد موحد