دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٥٠ - اشکی قمی

اشکی قمی

اَشْكیِ قُمی، یا میراشكی (٩٤٠-٩٧٢ ق / ١٥٣٣-١٥٦٥ م)، فرزند سیدعلی محتسب از شعرای عصر شاه طهماسب صفوی (٩٣٠-٩٨٤ ق / ١٥٢٤-١٥٧٦ م). اشكی تخلص اوست. وی مدتی در قم به سر برد. در جوانی با شنیدن آوازۀ غزالی مشهدی و به قصد مناظره با او، راهی هند شد و به جمع شعرای دربار جلال‌الدین اكبر (٩٦٣-١٠١٤ ق / ١٥٥٦-١٦٠٥ م) پیوست (تقی‌الدین، ٤٤٤؛ رازی، ٢ / ٥١٠؛ اوحدی، ١٦٤؛ نفیسی، ١ / ٤٣١). او در آنجا كسب منزلت كرد و توانست با غزالی مشهدی نیز مباحثاتی داشته باشد (اوحدی، همانجا؛ صادقی، ٧٧- ٧٨). برخی معتقدند كه اشكی پیش از این دیدار، در آگره اكبرآباد و یا دهلی درگذشته بوده است (تقی‌الدین، همانجا؛ بدائونی، ٣ / ١٨٦؛ رازی، همانجا؛ شفیق، ٢٤).
اشكی در هند با میرجدایی مصورترمذی، ملقب به نادرالملك، همنشینی داشت. او هنگام بیماری، اشعار خویش را به میرجدایی سپرد تا منظم سازد، اما وی آنچه را از اشعار اشكی پسندید، به نام خود كرد و باقی را به آب شست (رازی،اوحدی، همانجاها؛ گوپاموی، ٤١). غزالی مشهدی نیز بدین موضوع اشاره داشته، و در هجوی تند، میرجدایی را مسبب مرگ اشكی معرفی كرده است (نك‍ : اوحدی، ١٦٤، ٢٧٧، ٧٧١).
اشكی در شعر از شیوۀ آصفی پیروی می‌كرد و به سرودن مضامین غریب و خیال‌پردازی در شعر تمایل فراوان داشت (تقی‌الدین، بدائونی، همانجاها)؛ با اینهمه، اوحدی بسیاری از اشعار او را خام و لغو می‌شمارد (ص ١٦٤) و ابوالفضل علامی هم آگاهی او را در شعر، اندك می‌داند (١ / ١٧٩). اشكی را از شاعران مكتب وقوع دانسته‌اند (گلچین، ٦٤٣؛ صفا، ٥(٢) / ٦٩١-٦٩٢).
آقابزرگ او را صاحب دو دیوان دانسته است (٩(١) / ٧٩)، اما به گفتۀ صادقی افشار، او دیوانی به شیوۀ طرد العكس سروده بود و از این رو خود را صاحب دو دیوان می‌پنداشت (ص ٧٧). دربارۀ شمار ابیات دیوان اشكی آراء مختلفی وجود دارد. رازی دیوان او را شامل ١٠ هزاربیت (همانجا)، و اشپرنگر بیشتر از ١٢ هزار بیت دانسته است (I / ٣٠) ولی تقی‌الدین كاشی كه دیوان وی را دیده، بر آن است كه دو هزار بیت داشته است (همانجا) و اوحدی هم دیوانی از قصاید او را در اختیار داشته كه شامل حدود ٥ هزار بیت بوده است (همانجا).
از میان آثار اشكی تنها نسخه‌ای از دیوان او باقی است كه در كتابخانۀ موزۀ بریتانیا (شم‍ ٤٦١٦) نگهداری می‌شود و براساس حروف الفبا ترتیب یافته است (ریو، ٤٦١٦) و به گفتۀ صفا، شامل ٩ هزار بیت غزل، چندین رباعی، قطعه و مفردات است (همانجا).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
ابوالفضل علامی، آیین اكبری، لكهنو، ١٨٩٣ م؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم‍ ٥٣٢٤؛
بدائونی، عبدالقادر، منتخب التواریخ، به كوشش مولوی احمدعلی صاحب، كلكته، ١٨٦٩ م؛
تقی‌الدین كاشی، محمد، خلاصة الاشعار، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم‍ ٤٠٧٨؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
شفیق، لچهمی نرائن، شام غریبان، به كوشش محمداكبرالدین صدیقی، كراچی، ١٩٧٧ م؛
صادقی افشار، صادق، مجمع الخواص، ترجمۀ عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٢٧ ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
گلچین معانی، احمد، مكتب وقوع در شعر فارسی، تهران، ١٣٤٨؛
گوپاموی، محمد قدرت‌الله، نتایج الافكار، بمبئی، ١٣٣٦ ق؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٦٣ ش؛
نیز:

Reiu, Ch., Supplement to the Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٨٩٥; Sprenger, A., A Catalogue of the Arabic, Persian and Hindustany Manuscripts, Osnabrück, ١٩٧٩.
لیلا پژوهنده