این مدرسه در دورۀ سلجوقیان و بـه دست صفـوة‌الملک زمـرد خاتـون همسر تـاج‌الملوک بـوری، فرمانروای سلسلۀ اتابکان دمشق (٥٢٢- ٥٢٦ ق)، مادر شمس‌الدین اسماعیل و شهاب‌الدین محمود ساخته شد (شهابی، ٢/ ١٨٠؛ نعیمی، ١/ ٥٠٣). زمردخاتون از بانوان بسیار با نفوذ شام‌ بود و چندان قدرت داشت که فرزند خود شمس‌الملوک اسماعیل را از میان برداشت و پسر دیگرش شهاب‌الدین را به حکومت نشاند (ابن‌عماد، ٤/ ١٧٨).
مدرسۀ خاتونیه در ٥٢٦ ق/ ١١٣٢ م یعنی در آغاز حکومت شمس‌الملوک ساخته شد و گویا زمرد خاتون همۀ همت خویش را در ساختن این مدرسه به کار گرفت، زیرا این مدرسه را یکی از شگفتیهای آن زمان دانسته‌اند (بدری، ٧٧؛ بدران، ١٦٧). مدرسۀ خاتونیه در بالاترین نقطۀ جنوبی شهر دمشق و در منطقه‌ای موسوم به تل‌الثعالب در نزدیکی روستایی که به صنعاء دمشق مشهور بود، قرار داشت و پنجره‌های آن به سوی مناظر زیبای اطراف دمشق گشوده می‌شد (ابن‌کثیر، ١٢/ ٢٤٥؛ یاقوت، ٣/ ٢٤٩؛ نعیمی، ١/ ٥٠٢؛ بدران، ١٨٠). گفته‌اند نهر بانیاس از درون حیاط، و نهر قنوات از مقابل این مدرسه می‌گذشت و در عمارت آن سنگهای مرمر بی‌نظیر به کار رفته بود (بدری، بدران، همانجاها).
زمرد خاتون که از راویان حدیث به شمار می‌رفت و به قرائت و استنساخ قرآن هم اشتغال داشت (ابن‌عماد، همانجا؛ ذهبی، العبر، ٤/ ١٦٢)، این مدرسه را به تحصیل پیروان ابوحنیفه اختصاص داده بود (ابوشامه، ١/ ١٢٢) و گویا در آن روزگار از بزرگ‌ترین مدارس حنفیان به‌شمار می‌رفت (همانجا). چند تن از فقیهان مشهور، ازجمله شمس‌الدین حریری و ابوبکر سمرقندی از استادان خاتونیه بوده‌اند (نعیمی، ١/ ٣٦٨؛ ابن‌عدیم، ١٠/ ٤٣٤١؛ ابن‌طولون، قضاة ... ، ١٩٣).
چون عماد‌الدین زنگی شهر حمص را در ٥٣٢ ق گرفت، زمرد خاتون به همسری او درآمد و تا هنگام مرگ عمادالدین در ٥٤١ ق/ ١١٤٦ م با وی زندگی کرد. سپس به زیارت کعبه رفت و در مکه یا مدینه مجاور شد و با آنکه در نهایت تنگ‌دستی به سر می‌برد، هرگز به آنچه قبلاً وقف کرده بود دست نبرد و در ٥٥٧ ق/ ١١٦٢ م در نهایت نیازمندی درگذشت (ابن‌کثیر، ١٢/ ٢١٢؛ نعیمی، همانجا).
مدرسۀ خاتونیه تا حدود ٤ قرن پس از وی به حیات خود ادامه داد (دهمان، ٨١، حاشیۀ ١) و ظاهراً آخرین آثار آن در اوایل دورۀ عثمانی از میان رفت. در مآخذ تاریخی گاهی از مسجدی در دمشق با عنوان مسجد خاتونیه نام برده، و آن را به زمرد خاتون نسبت داده‌اند. از این مسجد نشانی در دست نیست؛ اما به نظر می‌رسد یا در کنار مدرسه قرار داشته (نک‌ : شهابی، همانجا) و یا هر دو یکی بوده‌اند، زیرا گاه از آن به عنوان مدرسه و گاه مسجد نام برده‌اند (ذهبی، العبر، ٤/ ١٣١؛ نعیمی، ١/ ٥٠٢؛ ابن‌عدیم، ابوشامه، همانجاها؛ ابن‌طولون، القلائد ... ، ١/ ١٠٧؛ ابن‌ابی‌اصیبعه، ٢/ ١٩٠).

٢. مدرسه و خانقاه خاتونیه

این مدرسه که از آثار دورۀ ایوبیان به شمار می‌رود (شهابی، ١/ ٢٤٧)، توسط عصمت‌الدین دختر زیبا و نیک‌سیرت و پرهیزکار معین‌الدین اُنَر حاکم دمشق و سپهسالار شام به روزگار نورالدین زنگی ساخته شد (ابن‌کثیر، ١٢/ ٣١٧، ٣٣٩). عصمت‌الدین نخست همسر نورالدین زنگی بود (همانجا؛ علبی، ١٨٦) و پس از مرگ او توسط برادر خود سعدالدین به ازدواج صلاح‌الدین ایوبی درآمد؛ و سعدالدین هم با ربیعه خاتون خواهر صلاح‌الدین ایوبی ازدواج کرد (ابن‌کثیر، ١٢/ ٢٥٩؛ نعیمی، ١/ ٥٠٧). این دو بانو هر یک مدرسه‌ای در دمشق بنیان نهادند که به نام خود آنها شهرت یافت (همانجاها).
ویژگیهای ظاهری و معنوی عصمت‌الدین وی را نزد نورالدین همسر نخستینش و سپس نزد صلاح‌الدین محبوب ساخته بود و این محبوبیت برای عصمت‌الدین احترام و نفاذ رأی ایجاد کرد که در سایۀ آن توانست املاک و داراییهای بسیاری را وقف آرزوهای نیک خـویش سازد (ابـن‌کثیر، ١٢/ ٢٧٩؛ نعیمـی، ١/ ٥٠٨ بب‌ ‌). وی در حدود ٥٧٠ ق/ ١١٧٤ م مدرسه‌ای در محلۀ حجرالذهب دمشق در نزدیکی حمام چرکسی (ابوشامه، ٣/ ٢٤٣)، و یا چنان‌که برخی گفته‌اند در کنار بیمارستان، بنا کرد که به مدرسۀ خاتونیه یا خاتونیۀ جوانیه یا عصمتیه شهرت یافت (شهابی، ٢/ ١٨١) و استادان بسیاری ازجمله تقی‌الدین شهرزوری از فقیهان شافعی و مسعود بن شجاع حنفی در آن تدریس کردند (ابن‌طولون، همان، ٢/ ٤٧٢؛ ابن‌کثیر، ١٣/ ١٢٨).
عصمت‌الدین خانقاهی برای صوفیان نیز احداث کرد و این خانقاه که به خانقاه خاتون یا خاتونیه شهرت یافت، در حومۀ دمشق، در جایی موسوم به باب‌النصر ساخته شد (نعیمی، ٢/ ١٤٤؛ ابوشامه، همانجا؛ ابن‌حجر، ٢/ ١١٣، ٥/ ٣١٢).
عصمت‌الدین موقوفۀ بسیاری را به این مدرسه و خانقاه اختصاص داد و شاید همین امر موجب شد تا این مدرسه تا چندین سده پس از وی به حیات خود ادامه دهد (ابن‌طولون، همان، ١/ ١٠٩؛ ابن‌ تغری بردی، ٦ / ٩٩).
بنا به گفتۀ شهابی ساختمان این مدرسه در ١٩٤٥ م ویران شد (١/ ٢٤٧).

٣. مدرسۀ ربیعه خاتون یا مدرسۀ صاحبیه

این مدرسه را ربیعه خاتون خواهر صلاح‌الدین ایوبی و همسر سعدالدین انر که به بانوی شام شهرت داشت، بر دامنۀ کوه تاسیون بنا کرد. مدرسۀ ربیعه خاتون به حنبلیان اختصاص داشت و گویا یکی از زیباترین مدارس آنان به شمار می‌رفت (شمیسانی، ٢٠٨- ٢٠٩).
از عبدالرحمان بن نجم بن عبدالوهاب حنبلی و ناصح‌الدین حنبلی در شمار استادان این مدرسه نام برده‌اند (ابن تغری بردی، ٦ / ٢٩٧؛ ابن‌شداد، ٢٥٧). ربیعه خاتون این مدرسه را به تشویق بانویی به نام امة اللطیف معروف به عالمه که از خدمتکاران وی بود، بنا کرد (نعیمی، ٢/ ٨٠، ٨٢؛ ابن‌مفلح، ٢/ ١١٤؛ ابن تغری بردی، همانجا؛ ابن‌کثیر، ١٣/ ١٧٠). امة اللطیف که وی را زنی عالمه و پرهیزکار توصیف کرده‌اند، خود نیز بانی مدرسه‌ای بر کوه قاسیون بود که به نام وی مدرسۀ عالمه شهرت یافت (نعیمی، ٢/ ٨٠). ربیعه خاتون چون در ٨٠‌ سالگی درگذشت و در مدرسۀ ربیعه خاتون به خاک سپرده شد (ذهبی، معرفة ... ، ٢/ ٦٣٥؛ ابن‌خلکان، ٤/ ١٢٠، ١٢١).
به گفتۀ کردعلی امروزه در محل مدرسۀ ربیعه خاتون مدرسۀ ابتدایی پسرانه دایر است (٥/ ٩٧).

مآخذ

ابن ابی اصیبعه، احمد، عیون الانباء، به کوشش آوگوست مولر، قاهره، ١٢٩٩ ق/ ١٨٨٢ م؛
ابن تغری بردی، النجوم؛
ابن‌حجر عسقلانی، احمد، الدرر الکامنة، حیدرآباد دکن، ١٣٩٣- ١٣٩٦ ق/ ١٩٧٣- ١٩٧٦ م؛
ابن‌خلکان، وفیات؛
ابن‌شداد، محمد، الاعلاق الخطیرة، به کوشش سامی دهان، دمشق، ١٩٨٢ م؛
ابن‌طولون، محمد، قضاة دمشق، به کوشش صلاح‌ الدین منجد، دمشق، ١٩٥٦ م؛
همو، القلائد الجوهریة، به کوشش محمد احمد دهمان، دمشق، ١٩٨٠ م؛
ابن‌عدیم، عمر، بغیة‌ الطلب، به کوشش سهیل زکار، بیروت، ١٩٨٨ م؛
ابن‌عماد، عبدالحی، شذرات الذهب، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
ابن‌کثیر، البدایة؛
ابن‌مفلح، ابراهیم، المقصد الارشد، به کوشش عبدالرحمان بن سلیمان، عثیمین، ریاض، ١٩٩٠ م؛
ابوشامه، عبدالرحمان، کتاب الروضتین، بیروت، ١٩٩٧ م؛
بدران، عبدالقادر، منامة الاطلال و مسامرة الخیال، دمشق، المکتب الاسلامی؛
بدری، عبدالله، نزهة الانام فی محاسن الشام، قاهره، ١٣٤١ ق؛
دهمان، محمد احمد، تعلیقات بر اعلام الورى از ابن طولون، دمشق، ١٤٠٤ ق/ ١٩٨٤ م؛
ذهبی، محمد، العبر، به کوشش صلاح‌الدین منجد، کویت، ١٩٨٤ م؛
همو، معرفة القراء الکبار، به کوشش بشار عواد معروف و دیگران، بیروت، ١٤٠٤ ق؛
شمسیانی، حسن، مدارس دمشق فی العصر الایوبی، بیروت، ١٩٨٣ م؛
شهابی، قتیبه، معجم دمشق التاریخی، دمشق، ١٩٩٩ م؛
علبی، اکرم حسن، خطط دمشق، دمشق، ١٤١٠ ق/ ١٩٨٩ م؛
کردعلی، محمد، خطط الشام، بیروت، ١٣٩١ ق/ ١٩٧١ م؛
نعیمی، عبدالقادر، الدارس فی تاریخ المدارس، به کوشش جعفر حسنی، بیروت، ١٩٨٨ م؛
یاقوت، معجم البلدان، بیروت، ١٣٨٨ ق.

محمد سیدی