دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣١ - اسعد افندی

اسعد افندی

اَسْعَدْاَفَنْدی‌، محمد ( ١٠٩٦-١١٦٦ق‌/ ١٦٨٥-١٧٥٣م‌)، ادیب‌، شاعر و شیخ‌ الاسلام‌ حكومت‌ عثمانی‌. وی‌ در خاندانی‌ اهل‌ علم‌ و فضیلت‌ پرورش‌ یافت‌. پدرش‌ ابواسحاق‌ اسماعیل‌ و نیز برادرش‌ هر دو شیخ‌ الاسلام‌ بودند و او به‌ سبب‌ نام‌ پدر به‌ ابواسحاق‌ زاده‌ نیز شهرت‌ داشت‌ (ثریا، ٣٣٢؛ «دائرةالمعارف‌ زبان‌...١»، EI٢;
III/ ٨٦ ).
اسعد افندی‌ در استانبول‌ زاده‌ شد و نزد پدرش‌ و محمد افندی‌ مطول‌چی‌ و برخی‌ دیگر به‌ تحصیل‌ پرداخت‌ («دائرۀالمعارف‌ زبان‌»، نیز ثریا، همانجاها). در ١١٢٢ق‌/ ١٧١٠م‌ پس‌ از رسیدن‌ به‌ رتبۀ مدرسی‌، در گالاتا سرای‌ به‌ تدریس‌ پرداخت‌ (IA, IV/ ٣٥٩). چندی‌ بعد نخست‌ به‌ سمت‌ قضای‌ سالونیك‌، و در ١١٤٧ق‌ به‌ عنوان‌ قاضی‌ در مكه‌ به‌ كار گمارده‌ شد. در ١١٥٠ق‌ هنگامی‌ كه‌ قاضی‌ عسكر آناتولی‌ بود، در لشگركشی‌ اتریش‌ شركت‌ كرد و به‌ سبب‌ درایتی‌ كه‌ از خود نشان‌ داد، توانست‌ در مذاكرات‌ صلح‌ شركت‌ كند (٢ EI ؛ «دائرة المعارف‌ زبان‌»، III/ ٨٦-٨٧) و از امضا كنندگان‌ قرارداد بلگراد باشد. از این‌رو، در همانجا برای‌ تصدی‌ قضای‌ روم‌ ایلی‌ برگزیده‌ شد («دائرۀالمعارف‌ ترك‌»، XV/ ٣٨٩)؛ اما انتصاب‌ وی‌ به‌ این‌ سمت‌ دیری‌ نپایید، گرچه‌ چندی‌ بعد در ١١٥٩ق‌ بار دیگر صدر روم‌ ایلی‌ شد، ولی‌ این‌ بار نیز پس‌ از اندك‌ زمانی‌ مقام‌ خود را از دست‌ داد. سرانجام‌ در ١١٦١ق‌/ ١٧٤٨م‌ به‌مقام‌ شیخ‌الاسلامی نایل‌ آمد،اما در شعبان‌١١٦٢ بركنار،و به‌ گلیبولی‌ تبعید شد (ثریا، ٣٣٣؛ EI٢). در ١١٦٥ق‌ پس‌ از بخشوده‌ شدن‌ از سوی‌ سلطان‌ محمود اول‌ (حك ١١٤٣- ١١٦٧ق‌/ ١٧٣٠- ١٧٥٤م‌)، به‌ استانبول‌ بازگشت‌ و چندی‌ بعد در همانجا درگذشت‌ و در صحن‌ مسجدی‌ كه‌ در نزدیكی‌ سلطانیه‌ به‌ همت‌ پدرش‌ ساخته‌ شده‌ بود، به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (بروسه‌لی‌، ١/ ٢٣٨؛ IA, IV/ ٣٦٠).
اسعد افندی‌ در شاعری‌ شهرت‌ چندانی‌ نیافت‌، با این‌ حال‌، «نظیره‌»هایی‌ كه‌ در استقبال‌ از اشعار شاعران‌ كلاسیك‌ ترك‌ چون‌ باقی‌، بنی‌ و ندیم‌ سروده‌، ارزشمند است‌. وی‌ همچنین‌ به‌ فارسی‌ و عربی‌ نیز اشعار دلنشینی‌ دارد («دائرۀالمعارف‌ ترك‌»، «دائرۀالمعارف‌ زبان‌»، همانجاها)، اما به‌ سبب‌ تسلط بر موسیقی‌ كلاسیك‌ به‌ عنوان‌ موسیقی‌دان‌ و آهنگسازی‌ برجسته‌ آوازه‌ای‌ بلند (یافت‌ IV/ ٣٦١ ,IA؛ «دائرۀالمعارف‌ ترك‌»، همانجا).
وی‌ پدر شاعرۀ مشهور فطنت‌ خانم‌ و نیز شریف‌ افندی‌ِ مدرس‌ است‌ كه‌ دو بار به‌ شیخ‌الاسلامی‌ حكومت‌ عثمانی‌ رسید (ثریا، نیز همانجا؛ EI٢).

آثار

١. لهجۀ اللغات‌. این‌ كتاب‌ كه‌ مهم‌ترین‌ اثر اوست‌، فرهنگ‌ واژه‌های‌ تركی‌ به‌ فارسی‌ و عربی‌ است‌ و در ١٢١٦ق‌/ ١٨٠١م‌ در استانبول‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. ٢. ترجمه‌ و تفسیر آیۀ الكرسی‌، كه‌ در استانبول‌ (١٣١٤ق‌/ ١٨٩٦م‌) منتشر شد. ٣. اطرب‌ الآثار فی‌ تذكرۀ عرفاء الادوار. این‌ اثر را ولد ایزبوداك‌ به‌ زبان‌ ساده‌ای‌ بازنویسی‌ كرد و در ١٨٩٣م‌ به‌ چاپ‌ رساند. ٤. دیوان‌. از این‌ اثر دست‌نوشته‌هایی‌ در برخی‌ از كتابخانه‌های‌ استانبول‌ از جمله‌ كتابخانۀ دانشگاه‌ استانبول‌ و نیز کتابخانۀ ملت موجود است (IA، ،«دائرةالمعارف ‌زبان‌»، همانجاها).

مآخذ

بروسه‌لی‌، محمدطاهر، عثمانلی‌ مؤلفلری‌، استانبول‌، ١٣٣٣ق‌؛
ثریا، محمد، سجل‌ عثمانی‌ ( تذكرۀ مشاهیر عثمانیه‌ )، استانبول‌، ١٣٠٨ق‌؛
نیز:

EI ٢ ;
IA;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨;
Türk dili ve edebiyati ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧.
جلال‌ خسروشاهی‌