آلْپَمیش، یا اَلپمیش، قهرمان ازبک داستانهای پهلوانی و حماسی اقوام آسیای مرکزی. نام وی به صورتهای گوناگون اما شبیه به هم نزد ازبکها، قزاقها، قراقالپاقها، آلتاییان (ه‌ م)، باشقیرها، تاتارهای قازان و حتێ تاجیکها به‌رغم تفاوت گویش، ضبط و شناخته شده است. آلپمیش شخصیت اصلی مجموعه‌ای از داستانهاست که به دو بخش جداگانه با دو موضوع ویژه تقسیم می‌شود: ١. دست یافتن بر محبوب از راه چیرگی در مبارزه بر حریفانی از قبیلۀ رقیب. این قسمت با پیروزی آلپمیش و ازدواج او با برچین دخترعمو و محبوبش و بازگرداندن او به قبیله پایان می‌پذیرد. ٢. سفر دور و دراز و اردوکشی پهلوان به قلمرو حکومتی قبیلۀ رقیب با هدفِ کسب افتخار قومی و انگیزۀ شخصیِ آزاد ساختن عمو و پدر همسر، و بازگشت پیروزمندانۀ پهلوان، درست در روزی که قرار است همسر وی بر خلاف اراده‌اش با غاصب قدرت و مقام پهلوی ازدواج کند (شبیه موضوع داستان اولیس در اساطیر یونانی). این بخش نیز با کشتن غاصب و دستیابی دوبارۀ آلپمیش بر همسر و مقام رهبری قبیله به پایان می‌رسد. او در سفر با خطرات بسیار، از آن میان اسارت هفت ساله در سیاهچالِ خان ستمگر قبیلۀ قالموق، تیچه خان، روبه‌رو می‌شود اما با کمک دخترِ خان از زندان می‌گریزد و به قبیله باز می‌گردد. افسانۀ آلپمیش نزد ازبکها دستخوش دگرگونیهایی شده و از آن جمله داستان ویژه‌ای راجع به ماجراهای یادگار، پسر آلپمیش تصنیف گردیده است (دایرةالمعارف شوروی).
گرچه روایات گوناگونِ این افسانۀ حماسی، هریک رنگ و ویژگیهای محلی خاص خود را پیدا کرده است، اما موضوع اصلی همۀ آنها یکی است: تلاش مردم برای استقلال، عدالت، زندگی توأم با صلح و آرمانهای والای انسانی.
تاریخ ساختن این داستان حماسی به درستی دانسته نیست. بر اساس برخی شواهد تاریخی تصنیف آن به میانۀ قرون ٨ تا ١١ق / ١٤ تا ١٧م یعنی دورۀ تاریخی مقاومت اقوام آسیای مرکزی در برابر فرمانروایان خونتاجی باز می‌گردد. در این داستان، کنگرت، قبیلۀ آلپمیش بر ساحل دریاچۀ بیسون در شمال تَرْمَذ (اکنون ناحیۀ شورخان در جنوب ازبکستان) زندگی چادرنشینی داشته است. این قبیله در حدود ٩٠٥ق / ١٥٠٠م با سپاهیان شیبک خان (٨٥٥-٩١٦ق / ١٤٥١-١٥١٠م) به این سرزمین کوچید. در ٣ روایت ازبک، قاراقالپاق و قزاق، آلپمیش و قبیلۀ او، کنگرت، ازبک خوانده شده‌اند. این امر گواه بر این است که تاریخ داستان پس از فتوحات شیبک‌خان در قرن ١٠ق / ١٦م است. از سوی دیگر وقایع داستان در دورۀ پیکار قبایل مسلمان با طوایف کافر این منطقه رخ داده است. ژرمونسکی و ظریف اف معتقدند که در زیر روایات کنونی افسانه‌ای کهن‌تر نهفته است که اینک از میان رفته و مربوط به دوره‌ای است که کنگرتها در کنارۀ دریاچه آرال ساکن بوده‌اند یا حتێ قدیم‌تر از آن هنگامی که در حواشی آلتای زندگی چادرنشینی داشتند. تقریباً همۀ روایات این داستانِ حماسی به شعر است. قطعات منثور تنها برای نشان دادن فواصل میان بخشهای منظوم به کار گرفته شده و زبان شعری آن ساده، شامل بندهایی با تعداد ابیات متفاوت (٢، ٤ تا ١٠ و ١٥ بیت) است و کاملاً با سنت ادبی این اقوام و شیوۀ انتقال شفاهی اثر که توسط بخشیان (افسانه‌سرایان) انجام می‌شده، تناسب دارد. مشهورترین روایت از این داستان، منظومۀ ازبکی بخشی فاضل یولداش اوغلی (١٨٧٢-١٩٥٥م) است که درازترین روایت از این داستان و مشتمل بر ٠٠٠’١٤ بند است. خلاصۀ این متن را حامد عالمجان در ١٩٣٩م در تاشکند منتشر ساخت. سپس خلاصۀ بخش نخست این اثر را درژاوین و کوچتف و بخش دوم را لِف پنکوفسکی به شعر روسی برگرداندند. این ترجمه با مقدمۀ ژرمونسکی در ١٩٤٤م در تاشکند منتشر شد. ترجمۀ کامل اثرِ یولداش اوغلی در ١٩٤٩ و ١٩٥٨م در مسکو و ١٩٧٤م در تاشکند با ترجمۀ لف پنکوفسکی به چاپ رسید. روایات ازبکی دیگری نیز به نقل از سایر بخشیان باقی‌مانده که از آن میان تنها روایتِ بخشی بردی در ١٩٦٩م در تاشکند به چاپ رسیده است.
روایت قزاقی را در ١٨٩٦م شیخ‌الاسلام اف در قازان به چاپ رساند که فقط بخش دوم حماسه را شامل بود. متن کامل قزاقی به کوشش دیفایف در ١٩٣٩م در آلما آتا به چاپ رسید که ترجمۀ روسی آن در ١٩٦١م با برگردان مختارعمر خانویچ عوض اف و اسمیرنوا منتشر گردید.
روایت قاراقالپاق این داستان به نقل از جیه مرادبک، محمد اف، بخشی اهل تورکول، که تنها بخش اول آن به روسی ترجمه شده، در ١٩٠١م در تاشکند به کوشش دیفایف به چاپ رسید. روایت کامل در ١٩٣٧م، در مسکو و ١٩٤١م در تورکول و تاشکند منتشر شد. دو روایت منثور نیز از حماسۀ آلپمیش هست که از آنِ اقوام باشقیری و آلتایی است و از اصل با روایات اقوام آسیایی مرکزی تفاوت دارد. متن باشقیری به کوشش دیمتریف و با ترجمۀ روسی بسونف در ١٩٤١م در اوفا منتشر گردید و روایت آلتایی که قدیم‌تر می‌نماید، در ١٩٤١م در نووسیبرسک به چاپ رسید.
متن تاجیک این داستان حماسی نیز با ترجمۀ روسی آن در ١٩٥٩م در شهر دوشنبه با مقدمۀ دمیدچیک منتشر گردید.
از این میان کتاب آلپمیش کار ظریف اف و چیچروف که در ١٩٥٩م در تاشکند منتشر گردید، منبع مفیدی برای بحث پیرامون این حماسۀ ملی است.

مآخذ

دایرةالمعارف اسلام؛
دایرةالمعارف بزرگ شوروی؛
نیز:

Library of Congress, Library of Congress Classification Schedules: Author Lists, ١٩٤٢-٦٢, p. ٧٥, ١٩٦٣-٦٧, p. ٢١٠, ١٩٧٣-٧٧, p. ٣٠, ١٩٧٩, p. ٥٠٤.

بخش ادبیات