توحیدِ شیرازی، محمد اسماعیل (١٢٤٦-١٢٨٦ق/ ١٨٣٠- ١٨٦٩م)، شاعر با تخلص توحید و خوش‌نویس. او پنجمین فرزند محمدشفیع وصال، شاعر معروف شیرازی است که در شیراز به دنیا آمد. او نخست نزد پدر به تحصیل علم پرداخت و پس از درگذشت وی در ١٢٦٤ق/ ١٨٤٨م، نزد برادر خویش، وقار به آموختن علوم ادبی و حکمی مشغول شد (عشرت وصال، ٣٦٩؛ ماهیار نوابی، ٤٤٩؛ رکن‌زاده، ٢/ ٥١). او در علم ریاضی و موسیقی که از فروع حکمت به شمار می‌آمد و نیز در خوش‌نویسی مهارت حاصل کرد (دیوان‌بیگی، ١/ ٣٤٢) و افزون بر آن، صدایی بسیار خوش داشت (معصوم‌علیشاه، ٣/ ٣٨٢). توحید در ١٢٧٧ق/ ١٨٦٠م به تهران سفر کرد و پس از مدتی کوتاه به شیراز بازگشت. وی سرانجام، به بیماری وبا درگذشت و در حرم احمد بن موسى‌(ع) نزدیک برادرش، داوری به خاک سپرده شد (نک‌ : روحانی وصال، ٤٣٣، ٤٣٥؛ رکن‌زاده، ٢/ ٥٠).
توحید خوش‌نویس بود (بیانی، ٤/ ١٣٠) و ٧ نوع خط، به‌ویژه خط نسخ و ثلث را استادانه می‌نوشت. در ریزنویسی مهارت داشت و قرآنهایی با قلم ریز بر کاغذ نازک و نیز بر پوست آهو نوشت (رکن‌زاده، معصوم‌علیشاه، همانجاها؛ روحانی‌وصال، ٤٣٤؛ فسایی، ٢/ ١٠١٥).
از جملۀ آثار خوش‌نویسی او اینها ست:
١. قرآن به خط ثلث درشت و نسخ ریز؛ ٢. قرآن بغلی با جلد روغنی، نسخ خفی در ١٢٨٤ق و به دستور شاهرخ میرزا قاجار؛ ٣. صحیفۀ سجادیۀ جانمازی، نسخ خفی در ربیع‌الاول ١٢٧٨؛ ٤. ادعیه، نسخ ممتاز در ١٢٧٤ق؛ ٥. کتاب الدعا، با ترجمۀ فارسی، نستعلیق در ١٢٨١ق؛ ٦. تحریر مثنوی معنوی، نسخ، حدود سالهای ١٢٦٤-١٢٦٧ق در ٢٩ هزار بیت با ویژگیهای هنری بسیار، از جمله: تذهیب، نقاشی و طلااندازی (رکن‌زاده، ٢/ ٥١-٥٢؛ شورا، ٣/ ٤٥٧-٤٥٨؛ بیانی، ٤/ ١٣١-١٣٢؛ ملی‌، ٣/ ٤٨٨؛ آتابای، ١٨).
توحید شیرازی در انواع سخن به‌ویژه در سرودن غزل توانا بوده، طبعی روان داشته، و چکامه‌هایی در ستایشِ بزرگان روزگار خود سروده است. انواع دیگر شعر از جمله مسمط و ترکیب‌بند نیز در میان اشعار او دیده می‌شود. توحید در سرودن شعرهای خود از حافظ، سعدی و ناصرخسرو تأثیر پذیرفته است. او همچنین در نظم قسمتی از تاریخ صفویه و نادرشاه، با دو برادر خویش، یزدانی و فرهنگ همکاری داشت. برادر کوچک او، یزدانی اشعار وی را که بالغ بر ٥٠٠،٢ بیت است، گرد آورد (روحانی وصال، ٤٣٢ بب‌ ؛ فرصت‌، ١٢٦، ٣٣٩؛ دیوان‌بیگی، ١/ ٣٤٣ بب‌ ؛ معصوم‌علیشاه، ٣/ ٣٨٣؛ هدایت، ٤/ ١٨٦ بب‌ ؛ رکن‌زاده، ٢/ ٥٠-٥٢؛ ماهیار نوّابـی، ٤٥١، که روحانـی‌وصـال را نیز فراهم‌ ـ آورندۀ دیوانی از توحید مشتمل بر ١٧٥،١ بیت معرفی می‌کند).

مآخذ

آتابای، بدری، فهرست کتب دینی و مذهبی خطی کتابخانۀ سلطنتی، تهران، ١٣٥٢ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، به کوشش حسین محبوبی‌اردکانی، تهران، ١٣٥٨ش؛
دیوان‌بیگی، احمد، حدیقةالشعرا، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛
رکن‌زاده آدمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، ١٣٣٨ش؛
روحانی وصال، علی، گلشن وصال، تهران، ١٣١٩ش؛
شورا، خطی؛
عشرت‌وصال، محمدشفیع، «توحید شیرازی»، ارمغان، تهران، ١٣١٤ش، س ١٥؛
فرصت، محمدنصیر، تذکرۀ شعرای دارالعلم شیراز، به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز، ١٣٧٥ش؛
فسایی، حسن، فارس‌نامۀ ناصری، به کوشش منصور رستگار فسایی، شیراز، ١٣٦٧ش؛
ماهیار نوابی، یحیى، «توحید»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات تبریز، ١٣٣٤ش، س ٧، شم‌ ١؛
معصوم علیشاه، محمدمعصوم، طرائق الحقائق، به کوشش محمدجعفر محجوب، تهران، کتابخانۀ سنایی؛
ملی، خطی؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ش.

ملیحه مهدوی