دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤١٥ - جمیله اصفهانی

جمیله اصفهانی

جَمیلۀ اِصْفَهانی، بانوی شاعر و سخنور ایرانی در سدۀ ١١ق / ١٧م. تذکره‌نویسان زادگاه وی را اصفهان یا یزد نوشته‌اند (اوحدی، ٢٨٤؛ صبا، ٦٢٨؛ خاضع، ٢٤٤).
جمیله در روزگار شاه عباس‌صفوی (٩٩٦-١٠٣٨ق / ١٥٨٨-١٦٢٩م) در اصفهان می‌زیست (عظیم‌آبادی، ٣ / ١١٣٩؛ صبا، همانجا). وی در جوانـی بـا خـواجه حبیب‌الله ترکه ــ از قاضیان ترکۀ اصفهان ــ ازدواج کرد (همانجا؛ شفیق، ٧١؛ اوحدی، همانجا). پس از چندی همسرش درگذشت. او مدتی در اصفهان ماند و در زمان اکبرشاه، پادشاه گورکانی هند (سل‌ ٩٦٣-١٠١٤ق / ١٥٥٦-١٦٠٥م) به قصد سیر و سیاحت راهی هندوستان شد (علی حسن، ١٠٧؛ دیوان بیگی، ٣ / ٢١٣٩) و به دربار اکبر شاه راه یافت (همو، ٣ / ٢١٨٧). جمیله پس از چندی به اصفهان بازگشت و ظاهراً با ثروتی که از آن دیار فراهم آورده بود، به تجارت پرداخت (صبا، اوحدی، همانجاها). گویا در این زمان بود که به عقد اسماعیل بن خواجه میرک‌خان درآمد (همانجا).
اوحدی که معاصر و مصاحب جمیله اصفهانی بوده است، او را زنی صاحب کمال، به غایت نکته‌سنج و سخنوری لایق می‌خواند (همانجا). از وی شماری رباعی بر جای مانده است. جمیله را در برخی منابع با نام و عنوان «فصیحۀ یزدی» معرفی کرده‌اند (دیوان بیگی، همانجا).

مآخذ

اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، تهران، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٥٣٢٤؛
خاضع، اردشیر، تذکرۀ سخنوران یزد، حیدرآباد دکن، ١٣٤١ش؛
دیوان بیگی، احمد، حدیقة الشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٦ش؛
شفیق، لچهمی نراین، شام غریبان، به کوشش محمداکبرالدین صدیقی، حیدرآباد دکن، ١٩٧٧م؛
صبا، محمد مظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ش؛
عظیم‌آبادی، حسینقلی‌خان، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨٣م؛
علی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجید، کلکته، ١٨٧٨م.

پریسا سنجابی