حُسِیْنِ مُعَمّایی، شاعر ایرانی سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م. حسین معمایی از اهالی نیشابور بود (نصرآبادی، ٥٠٠؛ سلیم، ٢١٣). رازی وی را مولانا امیرحسین (٢/ ٢٦٨)، و صبا او را با عنوان شفیعی معرفی می‌کند (ص ٤٢٧)؛ آقابزرگ هم نام وی را با توجه به تخلص شفیعی، در غزلی که او در مدح امیر علیشیر (٨٤١-٩٠٦ ق/ ١٤٣٧-١٥٠٠ م) سروده، و در مقدمۀ رسالۀ دستور معما آورده، ذیلِ شفیعی نیشابوری می‌آورد (٩(٢)/ ٥٣٣-٥٣٤). اما نفیسی نام او را امیرحسین شفیقی معمایی ذکر می‌کند (١/ ٣٤٥). معمایی تحصیلات خود را در علوم منقول و معقول در مدرسۀ اخلاصیه گذراند (خواندمیر ٤/ ٣٤٣؛ سلیم، همانجا).
معمایی که معاصر سلطان حسین بایقرا (سل‌ ٨٧٣-٩١١ ق/ ١٤٦٨-١٥٠٥ م) بود و در زمان این سلطان در هرات می‌زیست، به معماگویی توجهی خاص داشت و معمایی به نام سلطان حسین نیز سرود (نصرآبادی، ٥٠١؛ سلیم، همانجا). با اینکه بیشتر منابع (نک‌ : نصرآبادی، ٥٠٠؛ رازی، همانجا) وی را در فن معماگویی صاحب مهارت می‌دانند و برآن‌اند که جامی (د ٨٩٨ ق/ ١٤٩٣ م) هم معماگوییهای وی را می‌ستوده، اما هیچ کدام به غیر از آقابزرگ (٩/ (٢)٥٣٣) از جامی به عنوان استاد او نام نبرده‌اند (نیز نک‌ : خوانساری، ٣/ ٦٦٠).
صفا به تأثیری که این شاعر در شاعران پس از خود گذاشته، اشاره می‌کند (٥/ ٣٩٨). سرایندگانی که برخی از آنها به گواهی دیگر منابع (منزوی، خطی مشترک، ١٤/ ٩؛ آقابزرگ، (٩(٢)/ ٣٨٤) از شاگردان حسین معمایی بوده‌اند، مانند شهاب‌الدین هروی متخلص به حقیری (د ٩٤٢ ق/ ١٥٣٥ م) و ملا رکنی نیشابوری، و برخی دیگر همچون ضیاءالدین اردوبادی متخلص به شفیعی و محمد بن علی نونداکی رسالۀ معمیات حسین معمایی را شرح کرده‌اند (صفا، ٥/ ٤٠٠).
حسین دارای شخصیتی بسیار متواضع، و معلمی خوش‌خُلق بود (نک‌ : علیشیر، ٩٦؛ خواندمیر، همانجا). وی در ٩٠٤ ق/ ١٤٩٩ م درگذشت و در مدرسۀ اخلاصیه دفن شد (خواندمیر، سلیم، نفیسی، همانجاها). اما در روضات الجنات سال مرگ وی ٩١٢ ق/ ١٥٠٦ م ذکر شده است (خوانساری، ٣/ ٦٧٠).

آثـار

در قرن ٩ ق/ ١٥ م، معما از انواع بسیار متداول در شعر فارسی، و از نشانه‌های استادی در سخن‌سرایی محسوب می‌شد. هر چه از اوایل این عهد به اواخر آن نزدیک می‌شویم، این نوع شعر رواج بیشتری می‌یابد و توجه شاعران بدان زیادتر می‌شود (صفا، ٤/ ١٩٣-١٩٤). از حسین معمایی نیز، آثاری در این زمینه بر جای مانده است. از جملۀ آنها، این آثار است:

١. رسالۀ دستور معما

وی این رساله را به فارسی و به دستور امیر علیشیر نوایی و به نام او تدوین کرد. در آغاز این رساله و مبحث مربوط به تعریف معما می‌گوید که بیشتر این معماها از نظر جامی گذشته است. این اثر در ٤ بخش با عنوانهای تسهیلی، تحصیلی، تکمیلی، تذییلی تألیف شده است (منزوی، خطی مشترک، ١٤/ ١١-١٢، فهرست، ٣/ ١٢٤١؛ نیز نک‌ : حجتی، ١/ ٣٠٧؛ خوانساری، ٣/ ٦٦٢). بر این اثر شروح مختلفی نگاشته‌اند (برای اطلاعات بیشتر، نک‌ : منزوی، خطی، ٣/ ٢١٩٣-٢١٩٤، فهرست، ٣/ ١٢٤١-١٢٤٢).

٢. رسـالـۀ منظوم بحر المعمیـات

(برای اطلاعـات بیشتر، نک‌ : همو، فهرستواره، ١٠/ ٢٨٢؛ فهرس ... ، ١/ ٣٧).

٣. رسالۀ نودونه نام خدا

که بر آن نیز شروحی نگاشته شده است (منزوی، فهرست، ٣/ ١٢٥٠، خطی مشترک، ١٤/ ٢٢-٢٣).
علاوه بر اینها آقابزرگ دیوان شعری را به او نسبت می‌دهد که تاکنون دیده نشده است (٩/ (١)٢٥٣).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٦٢ ش؛
حجتی، محمدباقر، فهرست خطی کتابخانۀ دانشکدۀ الٰهیات و معارف اسلامی، تهران، ١٣٤٥ ش؛
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، تهران، ١٣٥٧ ش؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
سلیم اختر، محمد، تعلیقات بر مجمع الشعرای جهانگیری از قاطعی هروی، کراچی، ١٩٧٩ م؛
صبا، محمد مظفر حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٧٨ ش؛
علیشیر نوایی، مجالس النفایس، ترجمۀ فخری هراتی و محمد بن مبارک قزوینی، به کوشش علی اصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ ش؛
فهرس المخطوطات الفارسیة، دارالکتب، قاهره، ١٩٦٦ م؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترک؛
همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج بخش، اسلام‌آباد، ١٣٥٩ ش/ ١٤٠١ ق/ ١٩٨٠ م؛
همو، فهرستواره؛
نصرآبادی، محمدطاهر، تذکره، تهران، ١٣١٧ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبـان فـارسـی، تـهـران، ١٣٤٦ ش.

مروارید رفوگران