خاله، شمس‌الدین محمد بن مؤید، شاعر سدۀ ٦ و ٧ ق/ ١٢ و ١٣ م.
شهرت او در تذکره‌ها به گونه‌های مختلف ضبط شده است. رازی (١/ ١٠٨) او را معروف به خاله می‌داند. با این حال، عوفی (ص ٥١٤) حاله و خاله را هم‌قافیه می‌شمارد. صفا (٢/ ٨٢٤) و نفیسی (تاریخ ... ، ١/ ٨٥) وی را شمس خاله معرفی می‌کنند. آقابزرگ (٩(٢)/ ٥٣٩) با اینکه دیوان او را با نام شمس بخاری می‌آورد، شهرت او را خالۀ بغدادی ذکر می‌کند (٩(١)/ ٢٨٥). احمد علی هاشمی سندیلوی (١(٢)/ ٨٤٦) و هدایت (٢(١)/ ١١٢٣) او را شمس بخارایی معرفی می‌کنند و هدایت (همانجا) با اینکه نام کاملش را شمس‌الدین محمد بن مؤیدالحداد معرفی می‌کند، می‌گوید که وی مشهور به شمس‌الدین خاله است. نفیسی (همان، ١/ ٨٦)، تخلص وی را حدادی عنوان می‌کند. عبدالغنی (ص ٧٥) از شاعری با عنوان شمس‌الدین خالد سخن می‌گوید که به نظر می‌رسد این شخص شاعر دیگریست که هدایت (١(٢)/ ١١٣٧) او را شمس خراسانی معرفی می‌کند (نیز نک‌ : آقابزرگ، ٩(٢)/ ٥٣٩).
خاله از اهالی بغدادک خوارزم، و در سمرقند ساکن بود (نفیسی، نیز صفا، همانجاها) و برخی او را بخارایی می‌دانستند (هدایت، همانجا؛ نفیسی، تعلیقات ... ، ٣/ ١٣٥٥). نفیسی (تاریخ، ١/ ٨٥-٨٦، تعلیقات، همانجا) با توجه به کنیۀ وی، احتمال می‌دهد که او با مجدالدین بغدادی، عارف مشهور همین سده (مق‌ ٦٠٧ یا ٦١٦ ق/ ١٢١٠ یا ١٢١٩ م) و بهاءالدین محمد بغدادی (د ٥٨٨ ق/ ١١٩٢ م) صاحب کتاب التوسل الی الترسل، برادر باشد.
خاله از مداحان سلطان سنجر سلجوقی (سل‌ ٥١١-٥٢٢ ق/ ١١١٧- ١١٢٨ م) بود (آذر، ٣/ ٩١٦؛ نفیسی، تاریخ، ١/ ٨٦). رازی (همانجا) دیگر ممدوح وی را، خواجه نظام‌الملک طوسی (مق‌ ٤٨٥ ق/ ١٠٩٢ م) می‌داند که البته به نظر می‌رسد به اشتباه خواجه نظام‌الملک طوسی را با خواجه نظام‌الملک صدرالدین محمد بن محمد وزیر خلط کرده است (قس: صفا، همانجا). از دیگر ممدوحان وی، آل افراسیاب بودند (برای اطلاعات بیشتر، نک‌ : نفیسی، همان، ٣/ ١٣٥٥- ١٣٦٢؛ صفا، همانجا).
از معاصران خاله، ضیاء خجندی (د ٦٢٢ ق/ ١٢٢٥ م) و کمال‌الدین محمد خجندی هستند؛ خاله، کمال‌الدین را در ابیاتی مدح کرده است (هدایت، صفا، همانجاها)، اما در منابع شاعری با نام کمال‌الدین محمد خجندی ثبت نشده است و باید این شخص عمید کمالی یا کمالی بخارایی باشد که از مداحان سلطان سنجر به شمار می‌آید. از دیگر معاصران خاله، سیف اسفرنگی (د ٦٦٦ ق/ ١٢٦٨ م) است که خاله را هجو گفته (قطعۀ ٩، ص ٥١٣، بیت ١١؛ نفیسی، همان، ٣/ ١٣٥٥) و نیز شهابی غزال خجندی که خاله، او را در ابیاتی ستوده است (عوفی، ٥٢٤). شطرنجی سمرقندی نیز با خاله مصاحبت داشته است (طاهری، ٣/ ١٥٤٧). نفیسی (همانجا) خاله را شاگرد سوزنی سمرقندی می‌داند.
تاریخ وفات خاله مشخص نیست. رازی (١/ ١٠٩) می‌گوید که وی تا اواخر عمر سلطان سنجر زنده بوده است.

آثـار

تاکنون دیوانی از خاله به دست نیامده است، اما آقابزرگ (٩(١)/ ٢٨٥) او را صاحب دیوان می‌داند. اکنون آنچه از این شاعر در دست است، اشعار پراکنده‌ای است که در تذکره‌ها ذکر شده‌اند (نک‌ : عوفی، همانجا؛ رازی، ١/ ١٠٩-١١٠؛ نیز نک‌ : فهرست ... ، ٤١٨). ازجمله اشعار وی که حائز اهمیت است یک رباعی است که فی‌البداهه دربارۀ درد پای ممدوح خود سروده است (رازی، ١/ ١٠٨؛ آذر، همانجا؛ نیز نک‌ : علی حسن خان، ٢٢٥). عوفی اشعار خاله را بسیار و دارای لطافت می‌داند (همانجا).

مآخذ

آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ١٣٤٠ ش؛
آقابزرگ، الذریعة؛
احمدعلی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرائب، به کوشش محمدباقر، لاهور، ١٩٦٨ م؛
رازی، امین‌احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
سیف اسفرنگی، دیوان، به کوشش زبیدۀ صدیقی، پاکستان، ١٩٧٩ م؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
طاهری (حسرت)، محمدرضا، حاشیه بر هفت اقلیم امین احمد رازی، تهران، ١٣٧٨ ش؛
عبدالغنی، محمد، تذکرةالشعرا، به کوشش محمد مقتدا شروانی، علیگره، ١٩١٦ م؛
علی حسن خان، صبح گلشن، به کوشش محمد عبدالمجید، بهوپال، ١٢٩٥ ق؛
عوفی، محمد، لباب الالباب، به کوشش سعید نفیسی، تهران، ١٣٣٥ ش؛
فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ دانشکدۀ الٰهیات و معارف اسلامی، تهران، ١٣٤٥ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران، تهران، ١٣٤٤ ش؛
همو، تعلیقات بر تاریخ بیهقی، تهران، سنایی؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به کوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٨٢ ش.

مروارید رفوگران