آگاه قاجار، اردشیر میرزا (د ١٢٨٩ق / ١٨٧٢م)، پسر نهم عباس میرزا نایب‌السلطنه (١٢٠٣-١٢٤٩ق / ١٧٨٨-١٨٣٣م)، از رجال حكومت قاجار، ادیب و شاعر، متخلص به آگاه. در اوان جوانی و در روزگار پدرش حكومت گروس و صاین قلعه را داشت. در آغاز سلطنت محمدشاه (د ١٢٥٠ق / ١٨٣٤م) به سركوبی شاهزاده اسماعیل میرزا، والی شاهرود و بسطام كه در خراسان سر به شورش برداشته بود، مأمور شد و او را مغلوب و به تهران روانه كرد. در پی موفقیت در این مأموریت، حكومت گرگان و استراباد به او واگذار شد و مدت ٧ سال (١٢٥٢-١٢٥٩ق / ١٨٣٦-١٨٤٣م) در آن دیار حكومت كرد. در ١٢٦٩ق / ١٨٥٢م كه ناصرالدین شاه از تهران بیرون رفت، حكومت دارالخلافۀ تهران به او سپرده شد و وی تا ١٢٧٣ق / ١٨٥٦م در این مقام باقی ماند؛ در این زمان، میرزا موسیٰ تفرشی وزارت او را بر عهده داشت. در ١٢٧٣ق / ١٨٥٧م لقب «ركن‌الدوله» گرفت و به جای برادرش فیروز میرزا نصرت‌الدوله، به حكومت آذربایجان فرستاده شد. در دوران سلطنت ناصرالدین شاه یك چند حاكم لرستان و خوزستان بود و مدتی نیز حكومت مازندران و گیلان را برعهده داشت. اردشیر میرزا مورد توجه میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام و میرزا تقی‌خان امیركبیر بود و خود نسبت به شاعران و ادیبان عنایت خاص داشت. در شاعری بیشتر به مدیحه‌سرایی پرداخته و قصایدی در مدح محمدشاه و ناصرالدین شاه و برخی از بزرگان آن زمان، همچون میرزا آقا‌خان نوری صدراعظم، سروده است. غزلیات او بیشتر عاشقانه و غنایی است. از شاعران سبك عراقی تقلید می‌كند و مضمون تازه در اشعارش كم است. مقداری از اشعار او در مجمع الفصحاء نقل شده و نسخه‌هایی از دیوانش در كتابخانه‌های مركزی (شم‌ ٤٤٨١) و ملك (شم‌ ٤٨٨٠) موجود است.

مأخذ

آقابزرگ، الذریعة، ٢ / ١١؛ بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، زوار، ١٣٤٧-١٣٥٣ش، ١ / ١٠٦؛ دیوان بیگی شیرازی، احمد، حدیقةالشعراء، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، زرین، ١٣٦٤ش، صص ٥٨-٦١؛ سعادت نوری، حسین، رجال دورۀ قاجار، تهران، وحید، ١٣٦٤ش، ص ٢١٤؛ شعری اصفهانی، میرزا طاهر، گنج شایگان، تهران، ١٢٧٢ق، صص ١٣-٣٢؛ عضدالدوله، احمدمیرزا، تاریخ عضدی، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، بابك، ١٣٥٥ش، ص ٢٨٧؛ فرهنگ سخنوران؛ كتابخانه مركزی، فهرست خطی؛ منزوی، احمد، فهرست خطی فارسی، ٣ / ٢٢١٠؛ هدایت، رضا قلیخان، مجمع‌الفصحاء، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، امیركبیر، ١٣٣٦ش، ١ / ٢٢-٢٩؛ هدایت؛ محمود، گلزار جاویدان، تهران، زیبا، ١٣٥٣ش، ١ / ٢٧.

بخش ادبیات