دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١٠ - ادیب احمد یوکنکی
ادیب احمد یوکنکی
نویسنده (ها) :
جلال خسروشاهی
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ٢٤ فروردین ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَدیبْ اَحْمَدِ یوكْنَكی (سدۀ ٦ق/ ١٢م)، فرزند محمود از نخستین شاعران بنام و برجستۀ ادبیات ترك - اسلامی.
دانستههای ما دربارۀ زندگی ادیب احمد اندك و محدود به آگاهیهایی است كه از تنها اثر برجای ماندهاش هبة الحقائق (یا عتبة الحقائق، یا عیبة الحقائق ) و نیز ٣ پیوست آن به دست میآید. ادیب احمد در یوكنك (محلی احتمالاً در سمرقند یا جنوب تاشكند) زاده شد (نك : ارسلان، ٢/ ٥٤؛ بانارلی، ٢٤٣؛ «آثار...»، I/ ١٥٨-١٥٩؛ دربارۀ یوكنك، نك : سمعانی، ١٣/ ٥٣٣-٥٣٤؛ سیوطی، ١٨٧؛ كوالسكی، ٤٥٦؛ یاقوت، ٤/ ١٠٤٤). گویند ادیب احمد از هنگام تولد نابینا بود، با این حال فارسی و عربی را فراگرفت و از تفسیر، حدیث و سایر علوم و معارف اسلامی بهرۀ كافی یافت و به سرودن اشعار پندآمیز و به گفتۀ خود او «مواعظ» روی آورد. بعدها برخی از ابیات او مثل سائر شد (نك : بانارلی، ٢٤٣ -٢٤١ ؛ علیشیر، ٣٩١). روشن نیست كه ادیب احمد نزد چه كسانی به تحصیل زبان فارسی و عربی و معارف اسلامی پرداخته است. گفتهاند كه ابوحنیفه استاد وی بوده است؛ اما با توجه به اینكه ابوحنیفه در ١٥٠ق درگذشته است، این سخن درست نیست (نك : كوپریلیزاده، ٢٥٦-٢٥٧؛ بانارلی، همانجا).
منظومۀ هبة الحقائق پس از قوتادقو بیلیگ (تألیف: ٤٦٢ق/ ١٠٧٠م) اثر یوسف خاص حاجب، كهنترین اثر ادبیات ترك - اسلامی به شمار میآید («دائرۀ المعارف...»، IV/ ٥٠). نام این اثر را به اختلاف هبة الحقائق (نجیب عاصم، ٩؛ قوریشژانف، ٢٠)، عیبة الحقائق (كوپریلیزاده، ٢٥٥) و عتبة الحقائق (تمیر، ٢٦٧؛ «دائرةالمعارف»، IV/٥١). ذكر كردهاند. برخی از نسخههایی كه اكنون از این اثر در دست است، به خطهای اویغوری و عربی است (قوریشژانف، ١٠). قوریشژانف كه نسخهای از این اثر را ــ كه به خط عربی و مربوط به سدۀ ١٤م است ــ به چاپ رسانده، مینویسد كه نسخۀ وی از روی دست نوشتۀ خود ادیب احمد استنساخ شده است. در پایان این نسخه، نام كتاب به حروف عربی هبة الحقائق آمده است.
هبة الحقائق منظومهای است در بحر متقارب مثمن محذوف كه مؤلف در آن به بیان مسائل دینی و اخلاقی در قالب پند و اندرز پرداخته است. دربارۀ زمان تألیف اثر تردیدهایی وجود دارد. برخی آن را مربوط به سدۀ ٢ ق دانستهاند، اما به سبب سبك نگارش و زبان بهكار گرفته شده در آن و وزن شاهنامهای كه در سدۀ ٢ق هنوز رایج نبوده، و نیز مقایسۀ آن با قوتادقو بیلیگ، تاریخ نگارش این اثر را میتوان سدۀ ٦ق دانست (كوپریلیزاده، ٢٥٦-٢٥٧). نجیب عاصم بر آن است كه دادسپهسالار بیك كه هبة الحقائق به وی تقدیم شده، همان طغرل قلیچ اسفهسالار بك، امیری از سلسلۀ ایلك خانیان (ه م) است كه در ناحیۀ كاشغر حكمرانی میكرده (ص ١٣).
هبة الحقائق در ١٤ باب و ٩ بخش مجموعاً در ١٠٢ «چهار مصرعی» سروده شده است (بانارلی، ٢٤٣-٢٤٢؛ كوالسكی، ٤٥٣-٤٥٥). بخش نخست آن ٨٠ بیت و به سبك غزل است. این غزلها در اصل بهصورت چهار مصرعی سروده شده بوده كه مصرعهای اول، دوم و چهارم آنها هم قافیه بوده است («آثار»، I/ ١٥٨). كتاب با حمد و ثنای پروردگار و مدح رسول اكرم (ص) آغاز میشود و با قصیدهای در وصف دادسپهسالار بیك پایان مییابد (كوالسكی، ٤٥٣). بعدها این اثر پیوستهایی نیز یافته است. سرایندۀ پیوستِ نخست روشن نیست («آثار»، I/ ١٥٩). پیوست دوم، یك چهار مصرعی است كه سرایندۀ آن امیر سیفالدین (بركاس) از امرای دورۀ تیموری است كه اشعاری به تركی و فارسی دارد (همانجا). پیوست سوم، در ١٠ بیت توسط امیر ارسلان خواجه ترخان كه وی نیز از امرای تیموری بوده، سروده شده است (همانجا).
این اثر تاكنون چندین بار به طبع رسیده است. از نخستین چاپهای آن میتوان از چاپ نجیب عاصم با عنوان هبة الحقائق در دو جلد یاد كرد: جلد اول شامل متن و ترجمه به تركیِ استانبولی همراه با تعلیقات؛ جلد دوم چاپ عكسی متن (استانبول، ١٣٣٤ق/ ١٩١٨م). رشید رحمتی آرات نیز آن را با عنوان عتبة الحقائق در آنكارا (١٩٥١م) منتشر كرده است. مالف این اثر را با عنوان «بخششهای حقیقت» در مجموعهای به نام «یادگارهای نوشتاری تركی قدیم» به روسی ترجمه كرده است (نك : قوریشژانف، ١١).
مآخذ
ادیب احمد یوكنكی، هبة الحقائق، به كوشش نجیب عاصم، استانبول، ١٣٣٤ق؛
ارسلان، پیوست هبة الحقائق (نك : هم ، ادیب احمد)؛
سمعانی، عبدالكریم، الانساب، حیدرآباد دكن، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
سیوطی، لب اللباب فی تحریر الانساب ، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
كوالسكی، ت.، «غربده شرق اثرلری»، توركیات مجموعه سی، استانبول، ١٩٢٥م؛
كوپریلیزاده، محمد فؤاد، «عیبةالحقایقه دائر»، همان؛
نجیب عاصم، مقدمه بر هبة الحقائق (نك : هم ، ادیب احمد)؛
یاقوت، بلدان؛
نیز:
Alî Sîr Nevâyî, Nesâyimü'l-mahabbe min semâyimi, l-fütüvve, Istanbul, ١٩٧٩;
Banarlı, N . S., Türk edebiyâtı târihi, Istanbul, ١٩٨٧;
Büyük türk klâsikleri, Istanbul, Ötüken-Söğüt;
Qŭryshzhanov, A. and B. Saghyndyqov, introd. Aqiqat SyĮy, Almaty, ١٩٨٥;
Temir, A., «Resid Rahmeti Arat: Edib Ahmed B. Mahmud Yükneki», Belleten, Ankara, ١٩٥٤;
Türkiye diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩١.
جلال خسروشاهی