خانِ اَعْظَم، میرزا عزیز کوکه (کوکلتاش) (د ١٠٣٤ ق/ ١٦٢٥ م)، از شاعران و امیران هند در دربار جلال‌الدین اکبر‌شاه (حک‌ ٩٦٣-١٠١٤ ق/ ١٥٥٥-١٦٠٥ م) و جهانگیر شاه گورکانی (حک‌ ١٠١٤-١٠٣٧ ق). پدرش شمس‌الدین محمد اتکه (د ٩٦٩ ق) از امرای بزرگ، در دستگاه گورکانیان هند و مادرش جیجی انگه دایۀ اکبر شاه بود (شاهنواز خان، ١/ ٦٧٥؛ واله، ٢/ ٧٦٥، بهکری، ١/ ٨٠، علی حسن خان، ٢٤). میرزا عزیز کوکه، برادر همشیر، همسن و هم‌بازی اکبر شاه بود. او چون دیگر افراد اتگه خیل (خویشان دایگان) در دستگاه شاهی نفوذ و اعتبار زیادی یافت و به مناصب بزرگی دست یافت و به خطاب «خان اعظم» ملقب شد (ابوالفضل، ٣/ ٣٠٨؛ شاهنوازخان، ١/ ٦٨٠).
در ٩٨٠ ق اکبر شاه حکومت ایالت گجرات را به او سپرد (همو، ١/ ٦٧٦؛ ابوالفضل، ٣/ ٣٣). خان اعظم مسلمانی متعصب بود که با بسیاری از سیاستهای دینی اکبر شاه مخالفت می‌کرد و برخی از آیینها و رسوم دربار را به جا نمی‌آورد (بهکری، ١/ ٨٠؛ شاهنواز خان، ١/ ٦٩٠).
با این همه، پادشاه همواره به پاس همشیر بودن از گستاخیهای وی درمی‌گذشت (همو، ١/ ٦٧٥). در ١٠٠١ ق در اعتراض به سیاستهای اکبر شاه حکومت گجرات را ترک کرد و با همسران و فرزندان خود رهسپار سفر حج شد (بهکری، ١/ ٨٠-٨١). اکبر شاه پس از بازگشت خان اعظم از حجاز مجدداً او را به همان منصب پیشین گماشت و به داشتن مهر شاهی سرافراز کرد (ابوالفضل، ٣/ ٦٥٤؛ عظیم‌آبادی، ٥٣٢؛ شاهنواز خان، ١/ ٦٨٤-٦٨٥). پس از مرگ اکبر شاه (د ١٠١٤ ق) خان اعظم به کمک راجه‌مان سنگ کوشید تا خسرو پسر جهانگیر را به جای پدر بر تخت نشاند، اما مخالفتها و توطئه‌های آنها، نتیجه‌ای نبخشید و جهانگیر به حکومت رسید (بهکری، ١/ ٨١؛ شاهنواز خان، ١/ ٦٨٥-٦٨٦). با این همه، جهانگیر از کشتن خان اعظم درگذشت و مجدداً حکومت گجرات را به وی سپرد و او تا زمان مرگ در گجرات ماند (علی حسن خان، ١٥٠؛ عظیم‌آبادی، همانجا).
خان اعظم شاعری دانشمند و دانش‌پرور بود. از علوم متداول آن زمان آگاهی داشت و از حدت ذهن و قدرت فکر برخوردار بود و از این جهت بر معاصرانش برتری داشت. خط نستعلیق را خوش می‌نوشت و از‌جمله امیران خاص دربار گورکانیان بود که به شعر و ادب توجه خاصی داشت و شاعران زیادی را به لطف خود می‌نواخت (اوحدی، ٣٥٨؛ قاطعی هروی، ١١٠؛ هاشم‌پور، ٣٨٣؛ نفیسی، همانجا).
شاعران بسیاری چون غزالی مشهدی، جعفر هروی، سهمی و مقیمی و نظیری نیشابوری در ملازمت خان اعظم بودند (صفا، ٥(١)/ ٤٧٤-٤٧٥، ٥(٢)/ ٨٩٩). نمونه‌ای از اشعار وی در تذکره‌ها باقی مانده است (نک‌ : واله، همانجا؛ گلچین، ١/ ٢٩٩؛ احمد علی، ٩٩-١٠٠؛ صفا، همانجا).

مآخذ

ابوالفضل علامی، اکبرنامه، به کوشش عبدالرحیم، کلکته، ١٨٨٦ م؛
احمد علی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرایب، به کوشش محمد باقر، لاهور، ١٩٧٠ م؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٣٢٤‘٥؛
بهکری، فرید، ذخیرة الخوانین، به کوشش معین الحق، کراچی، ١٩٦١-١٩٧٤ م ؛
شاهنواز خان، مآثرالامرا، به کوشش عبدالرحیم، کلکته، ١٨٨٨ م؛
صفا، ذبیح اللٰه، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
عظیم آبادی، حسینقلی، نشتر عشق، به کوشش اصغر جانفدا، دوشنبه، ١٩٨٢ م؛
علی حسن خان، صبح گلشن، کلکته، ١٢٩٥ ش؛
قاطعی هروی، مجمع‌ الشعرای جهانگیری، به کوشش محمد‌سلیم اختر، کراچی، ١٩٧٩ م؛
گلچین معانی، احمد، کاروان هند، مشهد، ١٣٦٩ ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
هاشم‌پور سبحانی، توفیق، نگاهی به تاریخ ادب فارسی در هند، تهران، ١٣٧٧ ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش.

پریسا سنجابی