آصَفِیِ هرَوی، (٨٥٣-٩٢٣ق / ١٤٤٩-١٥١٧م)، شاعر دورۀ تیموری و از معروف‌ترین شاعران هرات. نام او به درستی معلوم نیست و مورخان و تذکره‌نویسان معاصرِ او در این‌باره چیزی نگفته‌اند، لیکن در بعضی از مؤلفات متأخر نام او را کمال‌الدین و یا مقیم‌الدین نوشته‌اند. پدرش خواجه نعیم‌الدین نعمةالله قُهستانی وزیر سلطان ابوسعید گورکان (د ٨٧٣ق / ١٤٦٨م) بوده و چون معمولاً به وزیران لقب آصف داده می‌شد، وی به مناسبت مقام پدر «آصفی» تخلص می‌کرده است. آصفی از مقربان بدیع‌الزمان میرزا (شاهزاده) و امیر علیشاه نوایی و نیز از شاگردان عبدالرحمان جامی بود و نزد جامی مقامی والا داشت (گوپاموی، ٣٦). وی به آراستگی ظاهر معروف بود و بعضی او را خودرأی و خودپسند دانسته‌اند (امیر علیشیر نوایی، ٢٣١)، اما بی‌گمان وضع خاص اجتماعی او که وزیر‌زاده بوده، در طرز رفتار و کیفیات اخلاقیش تأثیر داشته است.
آصفی به داشتن ذهن سلیم و طبع مستقیم توصیف شده و امیر علیشیر نوایی قوۀ حافظۀ او را ستوده است. وی همچون بیشتر شاعران زمان خود از اشعار خیام، سعدی، امیرخسرو دهلوی، حافظ، جامی، فغانی، هلالی و سجزی متأثر شده و آنها را استقبال و تتبع کرده است (آصفی، مقدمۀ مصحح). غزل آصفی غالباً آراسته به الفاظ زیبا و متناسب و دارای مضامین و نکته‌های باریک است، به گونه‌ای که باید طرز سخن او را در ظهور سبک مشهور به «هندی»، مؤثر و راه‌گشا دانست. بسیاری از اختصاصات سبک مذکور، با آنکه هنوز دورۀ رواج کامل آن فرا نرسیده بود، در اشعار وی به وضوح دیده می‌شود و از همین‌روست که دولتشاه سمرقندی سخن او را «خیال‌پرور و ایهام‌اندیش» می‌خواند. ایراد مضامین دقیق و بازیهای دل‌انگیز لفظی از خصوصیات بارز شعر اوست، گرچه افراط در خیال‌پردازی و ایهام‌اندیشی شعر او را غالباً از «عشق و حال» بی‌بهره کرده است (صفا، ٤ / ٣٧٠-٣٧١). وی برخلاف معاصران خود از مدح امیران و بزرگان گریزان بود. رباعیات و قطعاتی نیز سروده و در رباعیات از شیوۀ خیام پیروی کرده است، اما در غالب آنها خیال‌انگیزی غزلهایش آشکار است. منظومه‌ای به نام مخزن الاسرار، که به شیوۀ نظامی سروده شده است، نیز به وی نسبت داده‌اند (سام میرزا، ٩٧- ٩٨؛ آذربیگدلی، ٢ / ٧٥١)، ولی به گفتۀ سام میرزا، این مثنوی شهرتی نیافته و دولتشاه و امیر علیشیر از آن ذکری نکرده‌اند. بعضی از اشعار آصفی یا مصراعهایی از آن ضرب‌المثل شده است، از قبیل «رسیده بود بلایی ولی به خیر گذشت»؛ «سالی که نکوست از بهارش پیداست» (آصفی، مقدمۀ مصحح، چهل و شش).
آصفی بیشتر عمر خود را در زادگاه خود هرات بهسر برد و به بلخ و مکه سفر کرد و سرانجام در ٩٢٣ق / ١٥١٧م وفات یافت و در گازرگاه هرات مدفون شد.
سال وفات او را سام میرزا و آذر بیگدلی ٩٢٠ق / ١٥١٤م دانسته‌اند، ولی میرخواند (٧ / ٢٩٠) با نقل قطعه‌ای که امیرسلطان ابراهیم امینی در تاریخ وفات آصفی سروده و در آن عبارت «ز برات آمده روز دوم» را مادۀ تاریخ این واقعه قرار داده، درگذشت او را در ٩٢٣ق / ١٥١٧م نوشته است. خواندمیر (٤ / ٣٥٤) نیز این قطعه را نقل کرده است، لیکن وی را در این باب سهوی روی داده و تاریخ وفات آصفی را ٩٢١ق / ١٥١٥م گفته است. علاوه بر این، قطعه‌ای از خود آصفی نقل کرده‌اند که در آن سالهای عمر خود را ٧٠ گفته و مصراع «پیمود ره بقا بگام هفتاد» را که برابر ٩٢٣ است، مادۀ تاریخ سال وفات خود ساخته است (نصرآبادی، ٤٧١). دیوان آصفی ٢ بار به چاپ رسیده است: ١. به کوشش فکری سلجوقی، هرات، ١٣٣٧ش؛ ٢. به کوشش هادی ارفع کرمانشاهی، تهران، ١٣٤٢ش.

مآخذ

آذر بیگدلی، لطف علی‌بیگ، آتشکده، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، امیرکبیر، ١٣٣٧-١٣٤٢ش؛
امیرعلیشیر نوایی، مجالس‌التفائس، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ش؛
انعام‌الحق کوثر، «خواجه آصفی هروی»، یغما، س ١٧، شمـ ٦ (شهریور ١٣٤٣ش)، صص ١٨٤-٢٨٢؛
بشیر هروی، علی‌اصغر، «ملاحظاتی بر دیوان آصفی هروی»، راهنمای کتاب، س ٧، شمـ ٢ (زمستان ١٣٤٣ش)، صص ٣٣٠-٣٤٠؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ١٣٦٢ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرةالشعراء، تهران. ١٣٣٨ش، صص ٣٨٤-٣٨٥؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، تهران، ١٣٤٠ش، ٢ / ٣٢٦-٣٢٨؛
سام میرزا، تحفۀ سامی، به کوشش وحید دستگردی، تهران، ١٣١٤ش؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، فردوسی، ١٣٦٢ش؛
گوپاموی، محمد قدرت‌الله، نتایج‌الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ق؛
میرخواند، خاوندشاه، روضةالصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
نصرآبادی، تذکره، تهران، ١٣٦١ش؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران، تهران، فروغی، ١٣٦٣ش، ١ / ٣٠٨.

فتح‌الله مجتبایی