اَشْرَفیِ سَمَرْقَنْدی (یا اشرف سمرقندی)، معین‌الدین، شاعر سدۀ ٦ ق / ١٢ م. چون سیدحسن غزنوی، از شعرای پیش از او اشرف تخلص می‌كرد، معین‌الدین به اشرف ثانی شهرت یافت، اما در اشعار خویش اشرفی تخلص می‌كرد (آذر، ٣٤٧؛ هدایت، ریاض العارفین، ٢٨١). صاحب تذكرۀ روز روشن او را از اخلاف سیدحسن غزنـوی دانستـه است (نك‍ : صبا، ٥٣). وی در سمرقند زاده شد (آذر، همانجا؛ كوپاموی، ٢٦).
از زندگی اشرفی آگاهی اندكی دردست است. گویند چندی به «انتظام امور شرعیه» پرداخت و چنان به عدالت رفتار كرد كه تا مدتها حكام و سلاطین پس از وی از قانون او پیروی می‌كردند (آذر، همانجا؛ زنوزی، ٧٩٢؛ آفتاب رای، ١ / ٥٩). در زمان یبغو ملكشاه چندی به هرات آمد (آذر، آفتاب رای، همانجاها). عوفی اشعاری در ستایش از محمدخوارزمشاه از وی نقل كرده است (١ / ٣٩١). همو، اشرفی را در ٥٩٧ ق / ١٢٠١ م در بخارا دیده، و شعری از او شنیده بوده است (همانجا)؛ از این رو، تاریخهای ٥١٥، ٥٥٩، ٥٩٠ و ٥٩٥ ق كه برای درگذشت وی داده شده (صبا، كوپاموی، آذر، همانجاها؛ هدایت، مجمع الفصحا، ١ / ٢٦٥)، درست نمی‌نماید.
عوفی وی را در بدیهه‌گویی و لطیفه‌پردازی چیره‌دست دانسته است (١ / ٣٩٠). در سروده‌های وی گاه اشارات نجومی نیز دیده می‌شود (نك‍ : رازی، ٣ / ٣٦٤). غالب تذكره‌ها برخی از ابیات نغز او را آورده‌انـد (نك‍ : عوفـی، ١ / ٣٩٠-٣٩٢؛ آذر، زنوزی، هدایت، همانجاها؛ رازی، ٣ / ٣٦٢- ٣٦٨). به گفتۀ میرزای سنگلاخ، میرزا محمد شفیعا دیوان اشرفی را استنساخ كرده بود (ص ١٣٠). نفیسی گوید كه دیوان وی شامل دو هزار بیت در دست است (١ / ٨٧). نسخۀ خطی گزیدۀ دیوان او در كتابخانۀ گنج بخش اسلام‌آباد به شمارۀ ٦٨٧‘١٢ موجود است (ملك تیموری، ١٧٨).

مآخذ

آذربیگدلی، لطفعلی، آتشكده، بمبئی، ١٢٧٧ ق؛
آفتاب رای لكهنوی، ریاض العارفین، به كوشش حسام‌الدین راشدی، تهران، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٧ م؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به كوشش جواد فاضل، تهران، ١٣٤٠ ش؛
زنوزی، محمد حسن، ریاض الجنة، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی تبریز، شم‍ ٣٥٧٨؛
صبا، محمدمظفر حسین، تذكرۀ روز روشن، به كوشش محمد حسین ركن‌زادۀ آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛
عوفی، محمد، لباب الالباب، به كوشش ادوارد براون، لیدن، ١٩٠٦ م؛
كوپاموی، محمد قدرت‌الله، نتایج الافكار، بمبئی، ١٣٣٦ ش؛
ملك تیموری، داوود، «اشرفی سمرقندی سرایندۀ [قرن ششم هجری]»، دانش، اسلام‌آباد، ١٣٦٦ ش، شم‍ ١٢؛
میرزای سنگلاخ، امتحان الفضلا، تبریز، ١٢٩١ ق؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران و در زبان فارسی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، تهران، ١٣١٦ ش؛
همو، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ ش.

كیانوش صدیق