بَدْرِ شَرْوانی (یا شیروانی) (د١٩شوال ٨٤٥ق/ ٢٦ نوامبر ١٤٥٠م)، شاعر پارسی گوی آذربایجان. وی در قریۀ شماخی از توابع شروان قفقاز زاده شد. از تولد، دوران کودکی و تحصیلات او اطلاع چندانی در دست نیست. دولتشاه اشارۀ مختصری به این شاعر دارد و از وی با عنوان ملک‌الشعرا مولانا بدر یاد می‌کند و می‌نویسد: «مردی خوشگوی و نادره جوی بود و در شروان و مضافات آن سالها سرآمد طایفۀ شعرا محسوب می‌شد» (ص ٣٧٧). اوحدی او را شاعری لطیف طبع می‌داند که با اغلب شاعران عصر خویش به مباحثه و مناظره می‌پرداخت (ص٢٠٥).
میان بدر شروانی و محمد کاتبی (د ٨٣٩ق) ـ که از خراسان به شروان آمده بود ـ مشاعره و معارضه بود. برخی کسان، سخنان بدر را برتر از اشعار کاتبی می‌دانند، ولی اعتقاد اهل سمرقند خلاف این است (دولتشاه، ٣٧٨).
بر پایۀ تحقیق رحیموف، بدر شروانی میان سالهای ٧٨٩ق و ٨٤٥ق می‌زیسته است. وی برای امرار معاش به دربند، باکو، تبریز، مازندران و خراسان سفر می‌کرده، و به شیوۀ رایج آن زمان برای حاکمان آن نواحی مدایحی می‌سروده است (‌ﻧﻜ : متینی، ١٥٨-١٥٩).
بدر از روزگار نوجوانی به سرودن شعر پرداخته، و مسائل و مشکلاتی چون فقر و تنگدستی، جنگهای داخلی و هجوم سپاه قراقویونلو به شروان و تسخیر و غارت آنجا در آن دوران تأثیر عمیقی در شعر او به جا نهاده است (ایرانیکا، III/ ٣٨٣). بدر شروانی در قالبهای مختلف شعر مانند قصیده، غزل و مثنوی طبع‌آزمایی کرده است و در دیوان او مدایح، مراثی، مطایبات، هزلیات و ماده تاریخ دیده می‌شود. وی غیر از زبان فارسی به زبان آذربایجانی و یکی از لهجه‌های ایرانی که خود آن را «کنار آب» نامیده، شعر سروده است (متینی، همانجا). با اینکه به احتمال قوی زبان مادری وی «آذری» بوده، ولی در چند قطعه شعری که به این زبان سروده، کاری از سر تفنن انجام داده است. او درواقع اشعاری به زبان فارسی گفته، و چاشنی غلیظی از زبان آذری به آن زده است (عبدلی، ٧١٩)، و به گفتۀ ﭔﺣﭔﻰ ذکا، غزلهای آذری او، به شدت تحت تأثیر زبان فارسی دری است (ص ٧٧).
دیوان اشعار بدر شروانی با ٤٧٣‘١٢ بیت، از روی نسخۀ منحصربه‌فرد موجود در کتابخانۀ تاشکند، همراه با مقدمه‌ای در شرح حال شاعر به کوشش ابوالفضل هاشم اوغلی رحیموف در ١٩٨٥م در جمهوری آذربایجان به چاپ رسیده است. مصحح ٥٣٦ بیت از اشعار او را به علت هجو بودن حذف کرده است (متینی، همانجا)؛ بنابراین، ظاهراً می‌بایست اشعار دیوان وی بیش از ١٣هزار بیت داشته باشد. در یک جُنگ خطی متعلق به کتابخانۀ ملی ملک نیز ٥٠٠ بیت از قصاید بدر شروانی موجود است (تربیت، ٦٤؛ منزوی، ٣/ ٢٢٤٨).

مآخذ

اوحی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی کتابخانۀ ملی ملک، ﺷﻤ ٥٣٢٤؛
تربیت، محمد علی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
دولتشاه سمرقندی، تذکرة‌الشعراء، به کوشش ادوارد براون، لیدن، ١٣١٨ق/ ١٩٠٠م؛
ذکا، ﭔﺣﭔﻰ «دربارۀ گویش کنار ـ آب و دو غزل بدر شروانی»، ایران نامه، واشینگتن، ١٣٦٥ش، س٥، ﺷﻤ ١؛
عبدلی، علی، «غزلهای آذری بدر شیروانی»، آینده، تهران، ١٣٦٩ش، س١٦، ﺷﻤ ٩-١٢؛
متینی، جلال، «دیوان بدر شیروانی»، ایران‌نامه، واشینگتن، ١٣٦٤ش، س ٤، ﺷﻤ ١؛
منزوی، خطی؛
نیز:

Iranica.
جلال خسروشاهی