میرزا فضل‌الله، فرزند عبدالنبی حسینی فرزند میرزا ابوالقاسم شریفی حسینی شیرازی از بزرگان سادات شیراز، و برادر بزرگ‌تر میرزای راز، از شاعران و فضلای سدۀ ١٣ ق / ١٩ م. اغلب اجدادش در شیراز صاحب منصب قضا و امامت جمعه بوده‌اند. نسب ایشان از جانب مادر به سید قطب‌الدین می‌رسد (رکن‌زاده، ٢ / ٤١٤؛ دیوان‌بیگی، ١ / ٥٣٥). به تصریح مؤلف تذکرۀ نگارستان دارا، تخلص خاوری را شاهزاده حسینعلی میرزا، فرمان‌فرمای فارس، برای وی برگزیده است (نک‌ : مفتون، ١ / ٧٨- ٧٩).
اغلب تاریخ تولد وی را ١١٩٠ ق / ١٧٧٦ م ذکر کرده‌اند (آقابزرگ، ٩(١) / ٢٨٨)؛ اما خود وی در شرح زندگانی خود به صراحت تاریخ تولد خود را پنج‌شنبه ٩ صفر ١١٩٩ می‌نویسد (سیدیونسی، ٢ / ٥٥٨). وی از همان آغاز جوانی، به تحصیل دانش پرداخت و در سخنوری پیشرفتی تمام کرد (دیوان‌بیگی، ١ / ٥٣٦)؛ همچنین با علوم عربیت و مراتب منطق آشنا شد (مفتون، همانجا).
خاوری نخست، ندیم مخصوص حسینعلی میرزا فرمان‌فرما بود؛ سپس به تهران رفت و به خدمت صدر اعظم میرزا شفیع مازندرانی درآمد. پس از آن نیز به وزارت همایون میرزا و محمود میرزا که حکومت لرستان فعلی و نهاوند را برعهده داشتند، رسید (افشارفر، ٣٣). وی تا اواسط دولت محمد شاه (سل‌ ١٢٥٠-١٢٦٤ ق / ١٨٣٤- ١٨٤٨ م) مشغول خدمت بود و پس از آن، به تقاضای خود از خدمت معاف شد (دیوان‌بیگی، ١ / ٥٣٧).
در مقدمۀ تاریخ ذوالقرنین آمده است که هیچ‌یک از مورخان، تاریخ مرگ وی را ننوشته‌اند (افشارفر، ٣٤)، اما به تصریح دیوان‌بیگی در حدیقة الشعرا، در ١٢٦٧ ق / ١٨٥١ م پس از ابتلا به ثقل سامعه درگذشت (نک‌ : همانجا)؛ همو اشعار وی را اعم از قصیده، غزل، قطعه، مثنوی و رباعی ٧ هزار بیت شمرده است (همانجا)؛ اما صاحب تذکرۀ نگارستان دارا اشعار وی را ٥ هزار بیت تخمین زده است (نک‌ : مفتون، ١ / ٨٠).

آثـار

١. تاریخ ذوالقرنین، نام دیگر آن تاریخ صاحبقرانی است و مشتمل است بر حالات دولت قاجار در دو جلد (بخش) که بخش نخست را به نام نامۀ خاقان در ١٢٤٩ ق / ١٨٣٣ م، و بخش دوم را به نام رسالۀ صاحبقرانی در ١٢٦٣ ق / ١٨٤٧ م به انجام رسانده‌است (دیوان‌بیگی، ١ / ٥٣٦-٥٣٧؛ افشارفر، ٣٥؛ منزوی، خطی، ٦ / ٤٢٤٢-٤٢٤٣).
٢. تذکرۀ خاوری، یا خاتمۀ روزنامچۀ همایون، مشتمل است بر شرح احوال فتحعلی ‌شاه و زنان و فرزندان و نوادگان وی که اغلب شاعر بوده‌اند. این تذکره دارای ٣ باب است (گلچین، ٢ / ٥٧٠-٥٧١؛ محدث، ٧)؛ همچنین در فهرستها، کتابی به همین نام ( تذکرۀ خاوری ) در عروض و قافیه به وی نسبت داده‌اند (دانش‌پژوه، نشریه ... ، ٢ / ٢١٥).
٣. سرگذشت، یا سفرنامه، در دو باب و چند فصل که در حدود ٦٠ سالگی و در ١٢٥٧ ق / ١٨٤١ م در شیراز تألیف کرده است. نسخۀ این اثر به تصریح محمدتقی دانش‌پژوه و ایرج افشار، به خط خود خاوری است ( نسخه‌ها ... ، ٥ / ٢٦٧).
٤. یوسف و زلیخا، که در قالب مثنوی سروده شده، و ترجمۀ کامل داستان یوسف و زلیخا در قرآن است؛ مشتمل بر ٧ هزار بیت که در مدت ٦ ماه سروده شده، و تاریخ پایان آن ١٢٤٠ ق / ١٨٢٥ م است (راستکار، ٨ / ٤٧٠).
٥. دیوان اشعار، مشتمل است بر اشعار وی اعم از قصیده، غزل، قطعه و رباعی و شماری ماده‌تاریخ؛ دیباچۀ این اثر توسط محمود خان دنبلی خویی متخلص به خاور نوشته شده است (مرکزی، ١٢ / ٢٦٤٧).
آثار دیگر وی عبارت‌اند از: تاریخ جدید، مدایح معتمدیه، و مهر خاوری که ظاهراً همان دیوان او ست (مفتون، راستکار، همانجاها؛ منزوی، فهرستواره‌، ٢ / ٨٥٧).

٢. خاوری کوزه‌کنانی

میرزا معصوم، که اصلش از کوزه‌کنان آذربایجان است و سلسلۀ نسبش به شمس‌الدین تبریزی می‌رسد (هدایت، رضاقلی، ٤٣٥؛ اختر، ١ / ٦٣)؛ از شاعران و سخنوران سدۀ ١٣ ق / ١٩ م.
وی در آغاز جوانی، به کسب کمالات پرداخت و با علوم عربی آشنا شد (همانجا؛ تربیت، ١٣٤). پس از تحصیل دانش و کسب معارف، به قصد زیارت به کاشان رفت و در آنجا، با یکی از برادرزادگان فتحعلی‌خان صبا ازدواج کرد (همانجاها)؛ همچنین، به زیارت بیت‌الله الحرام رفت و در طول سفر، کتابی به نام تحفة الحرمین تألیف کرد. او شاعری درویش‌مسلک بود و از مناصب دولتی و دیوانی پرهیز می‌کرد و به تصریح اختر، از سخنوران فحل زمانۀ خود به شمار می‌آید (همانجا).

آثـار

١. مهر خاوری، کتابی است در ستایش محمود میرزا قاجار، پسر فتحعلی شاه (سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ ق / ١٧٩٧-١٨٣٤ م)، و سرگذشت وی به همراه بخشی از سروده‌هایش (منزوی، خطی، ٤ / ٣٢٥١).
٢. تحفة الحرمین، منظومه‌ای است در قالب مثنوی که در راه سفر حج و به تقلید از مثنوی قران السعدین امیر خسرو دهلوی سروده است (هدایت، رضاقلی، همانجا).
٣. دیوان اشعار (آقابزرگ، ٩(١) / ٢٨٧).
٤. مآثر حسینی، در ذکر وقایع و احوال نواب فتحعلی شاه قاجار که در کتاب زندگی‌نامۀ خاوری کاشانی به وی نسبت داده شده است (نک‌ : نراقی، ١٩).

٣. خاوری کاشانی

سید احمد فخرالواعظین، ملقب به لسان‌الاسلام، فرزند سید هاشم واعظ فرزند سید هاشم سپهر میر عبدالرحیم از سادات حسینی کاشان، و از جانب مادر نوادۀ میر معصوم خاوری کوزه‌کنانی است و به همین مناسبت، تخلص جد خود (خاوری) را برگزید (همو، ١٧). وی در حدود سال ١٢٧١ ق / ١٨٥٥ م در کاشان متولد شد (عاطفی، ٣).
خاوری کاشانی در هجا دستی داشته، و اشعار فراوانی نیز سروده است؛ اما چون علاقه‌ای به نگاهداری و تدوین اشعارش نداشته، دفتر و دیوانی از اشعار خویش تدوین نکرده است (هلاکو، ٥٢). وی شاعری آزادی‌خواه بود و در راه وطن با عشق و شور و هیجان مبارزه می‌کرد و در راه هوشیاری و بیداری مردم می‌کوشید (نراقی، «نخستین ... »، ١٤٧).
از فعالیتهای دیگر خاوری روزنامه‌نگاری است؛ روزنامۀ ثریا را که ابتدا در قاهره منتشر می‌شد، در کاشان منتشر کرد؛ همچنین در ١٣٢٩ ق / ١٩١٢ م، روزنامۀ انتقادی و کاریکاتوری میزان را در تهران تأسیس کرد (همو، زندگی‌نامه، ٦٧). اشعار وطنی وی در روزنامه‌های معروف و معتبری ازجمله حبل المتین و مجلس چاپ می‌شد (همو، «نخستین»، همانجا).
خاوری پس از انحلال مجلس، انزوا اختیار کرد و با وجود شکستگی جسمی و افسردگی سرانجام در محرم ١٣٣٣ / نوامبر ١٩١٤ در زادگاهش، کاشان، زندگی را بدرود گفت و در ایوان بزرگ مزار پنجه‌شاه به خاک سپرده شد (همو، زندگی‌نامه، ٩٣-٩٤).

آثـار

١. مثنوی زشت و زیبا در ٥٠٠‘١ بیت.
٢. کتاب مثنوی محمود، منظومه‌ای است در مذمت تریاک که سراینده، خود، این‌گونه در باب آن سخن می‌گوید: «چون کامروا شدم ز مقصود / نامش خوانم کتاب محمود» (ص ١٥؛ نیز نک‌ : نراقی، همان، ٧١، ٧٤).
٣. دیوان اشعار (منزوی، خطی مشترک، ٩ / ٢٠٧٣).
در تذکره‌ها از شاعران و سخنوران دیگری نیز با تخلص «خاوری» یاد شده است که از آن جمله‌اند: خاوری ابیوردی، سدۀ ٨ ق (خواندمیر، ٤ / ١٨)؛ خاوری سمرقندی، سدۀ ٩ ق (نک‌ : صبا، ٢٣٧؛ آقابزرگ، ٩(١) / ٢٨٨)؛ خاوری مازندرانی، سدۀ ١٣ ق (نک‌ : شعری، ٥٣٦؛ دیوان‌بیگی، ١ / ٥٤٣-٥٤٤)؛ خاوری هروی، سدۀ ١٣ ق.
نسخه‌ای خطی با نام قصیدۀ تائیه در فهرست نسخ خطی دانشگاه تهران متعلق به شاعری با تخلص خاوری موجود است که معلوم نشد کدام خاوری است، و همچنان است اثری با عنوان حساب منظوم از سراینده‌ای با تخلص خاوری (مرکزی، ١٧ / ٤٢١؛ منزوی، خطی، ١ / ١٦٩).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛ اختر، احمد، تذکره، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٣ ش؛ افشارفر، ناصر، مقدمه بر تاریخ ذوالقرنین فضل‌الدین خاوری شیرازی، به کوشش همو، تهران، ١٣٨٠ ش؛ تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ ش؛ خاوری کاشانی، احمد، مثنوی محمود، به کوشش افشین عاطفی، قم، ١٣٨٢ ش؛ خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب السیر، به کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٦٢ ش؛ دانش‌پژوه، محمدتقی و ایرج افشار، نشریۀ کتابخانۀ مرکزی دانشگاه تهران، نسخه‌های خطی، تهران، ١٣٤٠-١٣٤٦ ش؛ همان دو، نسخه‌های خطی، تهران، ١٣٤٦ ش؛ دیوان‌بیگی، احمد، حدیقة الشعراء، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ ش؛ راستکار، فخری، فهرست کتابخانۀ مجلس شورای ملی، تهران، ١٣٤٧ ش؛ رکن‌زادۀ آدمیت، محمدحسین، دانشمندان و سخن‌سرایان فارس، تهران، ١٣٣٨ ش؛ سیدیونسی، ودود، فهرست کتابخانۀ ملی تبریز، تبریز، ١٣٥٠ ش؛ شعری اصفهانی، طاهر، گنج شایگان، تهران، ١٢٧٢ ق؛ صبا، محمد‌مظفر‌حسین، تذکرۀ روز روشن، به کوشش محمدحسین رکن‌زادۀ آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛ عاطفی، افشین، مقدمه بر مثنوی محمود احمد خاوری کاشانی (هم‌ )؛ گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛ محدث، هاشم، مقدمه بر تذکرۀ خاوری فضل‌الدین خاوری شیرازی، به کوشش همو، زنجان، ١٣٧٩ ش؛ مرکزی، خطی؛ مفتون دنبلی، عبدالرزاق، نگارستان دارا، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٢ ش؛ منزوی، خطی؛ همو، خطی مشترک؛ همو، فهرستواره؛ نراقی، حسن، زندگی‌نامۀ خاوری کاشانی، تهران، ١٣٩٧ ق / ١٣٥٥ ش؛ همو، «نخستین شاعر آزادی‌خواه ایران»، یغما، تهران، ١٣٣٩ ش، س ١٣، شم‌ ٣؛ هدایت، رضاقلی، ریاض العارفین، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران، ١٣٤٤ ش؛ هلاکو قاجار، احمد، مصطبۀ خراب، به کوشش عبدالرسول خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٤ ش.

مهدی نمازی