حِیْرَتیِ تونی، یا حیرتی مروی، ملا تقی‌الدین محمد هروی متخلص به حیرتی از شاعران روزگار شاه طهماسب صفوی (٩٣٠-٩٨٤ ق/ ١٥٢٤-١٥٧٦ م). در باب زادگاه و نسب او در بین تذکره‌نویسان اختلاف است. از مرو، تون، بخارا، و کاشان به‌عنوان موطن وی نام برده‌اند و گاهی از او با نسبتهای حیرتی تونی، حیرتی بخارایی، و حیرتی مروی یاد کرده‌اند (نفیسی، ١/ ٤٦٦، ٢/ ٦٧٥، ٨٢٨؛ آزاد، ١٨٤).
علیشیر نوایی او را از تون می‌داند که در مرو رشد و نمو یافته و به مروی مشهور شده بود (ص ١٥٣) و اوحدی آورده است که: «از ماوراءالنهر است و بعضی سهواً از تون می‌دانندش» (ص ٣٣٣)؛ در حـالی کـه سام میـرزا صفـوی، بـرادر شاه طهماسب ــ که از معاشران و معاصران حیرتی بود ــ به نقل از خود او زادگاه وی را تون می‌داند. حیرتی در شهرهای مهم ماوراءالنهر و خصوصاً در مرو و سمرقند به فراگیری علم و کمال روی آورد. از دوران کودکی و نوجوانی او اطلاع چندانی در دست نیست. در قزوین به خدمت شاه طهماسب رسید و شهرت زیادی کسب کرد؛ و دوران کمال شاعری خود را در خدمت این شاه بود و در قصاید و مثنویهایی چند وی را ستود (رازی، ٢/ ٣١٧؛ واله، ١/ ٥٨٥؛ یاحقی، ١٠٥، ١٠٨).
با سخن‌چینی بدخواهان حیرتی مدتی مورد غضب شاه واقع شد و به گیلان گریخت و نیز در استراباد متواری شد. در این ایام که مقارن با شورش محمدصالح بتکچر در استراباد بود، حیرتی قصیده‌ای در مدح وی سرود که بعدها به جرم سرودن آن تحت تعقیب قرار گرفت (نک‌ : روملو، ٣٦٩-٣٧٠؛ یاحقی، ١٠٥-١٠٦؛ رازی، همانجا). حیرتی پس از چندی به عذر تقصیر، قصیده‌ای در منقبت حضرت علی (ع) خطاب به شاه طهماسب سرود (اوحدی، ٣٣٣؛ نفیسی، ٢/ ٦٧٥؛ یاحقی، ١٠٦) و شاه طهماسب بار دیگر او را مورد نوازش و احسان قرار داد (واله، ١/ ٥٨٦؛ میرحسین‌دوست، ١٠٠-١٠١). حیرتی پس از چندی به کاشان رفت و تا پایان عمر با حمایت شاه طهماسب در آنجا زندگی کرد. او در ٢٤ صفر ٩٦١ ق/ ٢٩ ژانویۀ ١٥٥٤ م از بام کاروان‌سرایی به زیر افتاد و درگذشت (گوپاموی، ١٨٠-١٨١؛ یاحقی، ١٠٦؛ گلچین، ٢/ ٤٤١). شهرت حیرتی به هجوگویی یا هجویه‌سرایی بود، ازجمله میان او و وحیدی قمی (د ٩٤٢ ق/ ١٥٣٥ م) هجویاتی رد و بدل شده است (نک‌ : نفیسی، ١/ ٤٦٦؛ یاحقی، ١٠٧، ١٠٨)، و یا قصیده‌ای هجوگونه در جواب سلمان ساوجی سروده که اصلاً در هجو و شکایت از مردم قزوین است (همو، ١٠٧؛ روملو، ٤٩٥). محتشم کاشانی (د ٩٩٦ ق/ ١٥٨٨ م)، شاعر پرآوازۀ آن دوره، ظاهراً با حیرتی مراوده و روابطی دوستانه داشته، و مرثیه‌ای هم در مرگ او سروده است (نک‌ : محتشم، ٥٩٣-٥٩٥؛ واله، همانجا). عمدۀ شهرت حیرتی به اشعار و قصایدی است که در ستایش اهل بیت (ع) و امامان شیعه سروده است.

آثـار

مهم‌ترین و مشهورترین اثر حیرتی منظومۀ بلندی به نام کتیب معجزات یا شاهنامۀ حیرتی، در بحر هزج مسدس مقصور، یعنی وزن خسرو و شیرین است. این مجموعه حاوی بیش از ٠٠٠‘٢٠ بیت است که دربارۀ جنگهای پیامبر (ص) و ذکر دلاوریهای حضرت علی (ع) و شرح حال امامان شیعه، در ٩٥٣ ق/ ١٥٤٦ م به نام شاه طهماسب صفوی سروده شده است (صفا، ٣٨٣؛ نفیسی، ٢/ ٨٢٨؛ یاحقی، ١١٢-١١٦). مأخذ اصلی این اثر، کتاب بهجة المباهج حسن بن حسین سبزواری معروف به شیعی است که خود تلخیصی از مباهج المهج قطب‌الدین کیدری شارح نهج البلاغه است (همو، ١١٣). حیرتی این منظومه را با تمایلات تند شیعی برای مقابله با شاهنامۀ فردوسی، سروده، و با حکایتها و تمثیلهای بی‌اعتبار آراسته است (همانجا). کتیب معجزات حیرتی در میان منظومه‌های عصر صفویه جایگاه ویژه‌ای یافته است (نک‌ : یاحقی، ١١٣-١١٤). نسخه‌هایی از این اثر موجود است (مرکزی، ١٥/ ٤١٢١-٤١٢٢؛ بانکیپور، II/ ١٤٢-١٤٥). نمونه‌های فراوانی از اشعار حیرتی در تذکره‌ها و مجموعه‌های خطی نقل شده است. آقابزرگ به دیوان دوجلدی او اشاره دارد (٩(١)/ ٢٧٦؛ نیز نک‌ : ریو، II/ ٨٧٤-٨٧٥). ساقی‌نامه‌ای منسوب به حیرتی تونی هم موجود است (نک‌ : حاجی خلیفه، ٢/ ٩٧٣-٩٧٤؛ منزوی، ٤/ ٢٨٦٦).
از دیگر شاعران و سخنورانی که با نام و تخلص حیرتی شعر می‌سرودند، می‌توان به حیرتی قزوینی و حیرتی اصفهانی هم اشاره کرد.
حیرتی قزوینی، شاعر و سخنور سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م که اصلش از قزوین، و به سراجی مشغول بود، بیشتر عمر خود را در خراسان و عراق به سیاحت پرداخت. گویند دیوانش را حیرتی تونی از بین برده است (آذر، ٣/ ١١٥٨؛ سام میرزا، ٢٣١؛ آقابزرگ، همانجا).
حیرتی اصفهانی، شاعر سدۀ ١٠ ق که با تخلص حیرتی شعر می‌سرود. به هندوستان رفت و مورد عنایت قطب شاه واقع شد، اما از شرح احوال او اطلاع دقیقی در دست نیست و ابیاتی به طور پراکنده از وی مانده است (مدرس، ٩٦؛ آقابزرگ، ٩(١)/ ٢٧٥).

مآخذ

آذربیگدلی، لطفعلی، آتشکده، به کوشش حسن سادات ناصری، تهران، ١٣٣٩-١٣٤٠ ش؛
آزاد بلگرامی، غلامعلی بن نوح، خزانۀ عامره، کانپور، ١٣١٧ ق/ ١٩٠٠ م؛
آقابزرگ، الذریعة؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، میکروفیلم موجود در کتابخانۀ مرکز، شم‌ ٣٢٤‘٥؛
حاجی خلیفه، کشف؛
رازی، امین احمد، هفت اقلیم، به کوشش جواد فاضل، تهران، ١٣١٣ ش؛
روملو، حسن، احسن التواریخ، به کوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٥٧ ش؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به کوشش رکن‌الدین همایون‌فرخ، تهران، بی‌تا؛
صفا، ذبیح‌الله، حماسه‌سرایی در ایران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
علیشیر نوایی، مجالس النفائس، ترجمۀ فخری هراتی و محمد بن مبارک قزوینی، به کوشش علی‌اصغر حکمت، تهران، ١٣٦٣ ش؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، ١٣٥٠ ش؛
گوپاموی، محمد قدرت‌الله، نتایج الافکار، بمبئی، ١٣٣٦ ش؛
محتشم کاشانی، دیوان، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران، ١٣٤٤ ش؛
مدرس، محمدعلی، ریحانة الادب، تهران، ١٣٦٩ ش؛
مرکزی، خطی؛
منزوی، خطی؛
میرحسین‌دوست سنبهلی، تذکرۀ حسینی، لکهنو، ١٢٩٢ ق/ ١٨٧٥ م؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران، تهران، ١٣٤٤ ش؛
واله داغستانی، علیقلی، ریاض الشعراء، به کوشش محسن ناجی نصرآبادی، تهران، ١٣٨٤ ش؛
یاحقی، محمدجعفر، «حیرتی تونی، شاعر اهل بیت»، مشکوٰة، مشهد، ١٣٦٧ ش، شم‌ ٢١؛
نیز:

Bankipore ;
Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford, ١٩٦٦.
پریسا سنجابی