اَصْلَحِ كَشْمیری، محمد، از تذكره‌نویسان و شاعران فارسی‌زبان شبه قاره در سدۀ ١٢ ق / ١٨ م، متخلص به میرزا و نیز اشهر. نیاكان او هندو مذهب بودند. به گفتۀ مؤلف واقعات كشمیر، پدرش اسلم خان سالم كشمیری (د ١١١٩ ق) به اتفاق ٣ برادر دیگر خود در خدمت شیخ محسن فانی كشمیری (د ١٠٨٢ ق) اسلام آورد (نك‌ : راشدی، ١٢٢). اصلح در خاندانی اهل علم و ادب، زاده شد. پدرش سالم از سرایندگان خوش ذوق بود و در انشاپردازی و خوشنویسی نیز مهارت داشت. برادر، عموها و دیگر نزدیكان وی نیز به فارسی شعر می‌سرودند. اصلح خود شرح حال و اشعار آنان را در تذكرۀ شعرای كشمیر آورده است (نك‌ : ص ٥، ١٧، ٣٣، ٥٧، ١٤٢، ٢٣٦، ٢٥١، ٣٥٩، ٣٨٨).
از زندگی اصلح اطلاع چندانی در دست نیست. او در تذكره به توضیحی مختصر دربارۀ خویش بسنده كرده است (نك‌ : ص ١٣). از این اشارۀ وی كه خود را «از خانه‌زادان موروثیِ... محمدشاه» خوانده (همانجا)،و نیز با توجه به اینكه پدرش در دستگاه اعظم شاه (د ١١١٨ ق) فرزند اورنگ زیـب، منصبـی داشتـه است (نك‌ : همو، ١١٥-١١٦)، برمی‌آید كه دوران نخست زندگانیش در دربار سپری شده، و هم از آن روی با اهل فضل و ادب و به تعبیر خود (ص ١٣) «صاحب كمالان» همنشینی داشته كه از آن میان وی از عبدالحكیم ساطع كشمیری (د ١١٤٣ ق)، از سرایندگان و نثرنویسان آن دوره، با عنوان استاد خویش یاد كرده است (ص ١١٠).
از آثار برجا ماندۀ اصلح، چنانكه اشاره شد، تذكره‌ای است در شرح حال شعرای پارسی‌گوی كه آن را در حدود سال ١١٥٩ق در كشمیر تألیف كرده (راشدی، ١٦-١٧)، و خود نامی بر آن ننهاده است، اما مصحح كتاب، حسام‌الدین راشدی (د ١٣٦١ ش / ١٩٨٢ م) به استناد یادداشتی كه به خط تازه‌تر روی نسخۀ خطی كراچی آمده، آن را تذكرۀ شعرای كشمیر نامیده است (ص ١٤). در این تذكره، شرح حال ٣٠٥ شاعر گرد آمده است كه از آن میان ١١١ تن متعلق به كشمیرند؛ دیگر سخن‌سرایان، از سایر نقاط هندوستان و نیز ایرانیان مسافر و مهاجر به آن سرزمین برگزیده شده‌اند (گلچین معانی، ١ / ٢٩٢). بدین سبب، نمی‌توان این اثر را صرفاً تذكرۀ شعرای كشمیر دانست (نوشاهی، ١٩١-١٩٢). اصلح، خود این تذكره را شرح حال شاعرانی دانسته كه از روزگار «خُلد مكان» (احتمالاً اورنگ زیب، حك‌ ١٠٦٩- ١١١٨ ق)، تا زمان محمدشاه (حك‌ ١١٣١-١١٦١ ق)، در هند می‌زیسته‌اند (ص ٢)، اما در آن شرح حال برخی از شاعران پیش از دورۀ اورنگ زیب چون الهام، خصالی، ذهنی، صیدی، مشربی و نامی نیز آمده است (نك‌ : ص ٢١، ٦٦، ٦٩، ٢٣٩، ٤١٢، ٤٧٩). نثر كتاب پُر تكلف و مصنوع، و شرح حالها بسیار مختصر و فاقد نكات تاریخی است (گلچین معانی، ١ / ٢٩١-٢٩٢).
احمدعلی هاشمی سندیلوی (ه‌ م) گزیدۀ تذكرۀ اصلح را در انیس العاشقین خود آورده است (شیرانی، ١٣٩، ١٤٤). حسام‌الدین راشدی هم تكمله‌ای بر تذكرۀ اصلح نوشته، و آن را به همان عنوان تذكرۀ شعرای كشمیر در ٤ مجلد به چاپ رسانده است.

مآخذ

اصلح كشمیری، محمد، تذكرۀ شعرای كشمیر، به كوشش حسام‌الدین راشدی، لاهور، ١٩٨٣ م؛
راشدی، حسام‌الدین، مقدمه و حاشیه بر تذكرۀ شعرای كشمیر (نك‌ : هم‌ ، اصلح)؛
شیرانی، مظهر محمود، «تذكرۀ مخزن الغرائب و انیس العاشقین»، تحقیق، جام شورو، ١٩٩٢ م، شم‌ ٦؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذكره‌های فارسی، تهران، ١٣٤٨ ش؛
نوشاهی، عارف، « تذكرۀ شعرای كشمیر مؤلفه اصلح»، تحقیق، جام شورو، ١٩٩٢ م، شم‌ ٦.

عارف نوشاهی