آتَشی، حكیم محمد امین، یا امینا، شاعر پارسی‌گوی سدۀ ١١ق / ١٧م و پزشك دربار محمد عادلشاه بن ابراهیم (فرمانروای بیجاپور و هفتمین امیر از خاندان عادلشاهیه در آن دیار). از زندگی و احوال وی آگاهی اندكی در دست است. ظاهراً ایرانی‌نژاد و از شاعران مهاجر به دكن بوده كه در این سرزمین به مقام و ثروت رسیده است (آتشی، ٣٢٤، ٦١٠). آتشی در طب و حكمت دست داشته است و به همین مناسبت او را حكیم خوانده‌اند. از اشعارش برمی‌آید كه پسری به نام شمس‌الدین محمد داشته كه پس از مدتها دوری از پدر، به هند آمده است (همو، ٢٠١). آتشی تا ١٠٦٧ق / ١٦٥٧م زنده بوده است (محمد اشرف، V / ١٦٠). گرچه از او هیچ ذكری در تذكره‌ها، حتی تذكرۀ نصرآبادی كه معاصر شاعر بوده نیست، اما فروغی استرابادی در فتوحات عادلشاهی استادی او را در پزشكی و شاعری ستوده است و زبیری نیز در بساتین السلاطین از او یاد كرده است (نذیر احمد، II / ١٠٠). نسخه‌های خطی آثار وی و فهرست نسبتاً مفصل آنها به این شرح است:
١. دیوان، مشتمل بر قصاید و قطعات كه برخی در ستایش نواب مصطفى خان است؛ غزلیات كه به ترتیب الفبایی تنظیم شده است؛ رباعیات و مطایبات. نسخه‌ای از دیوان او همراه با چند مثنوی وی در كتابخانۀ دیوان هند موجود است (اته، II / ٨٣٨-٨٣٩). نسخۀ دیگری از این دیوان در كتابخانۀ آصفیۀ حیدرآباد دكن باقی است كه تاریخ آن ١٠٣٩ق / ١٦٣٠م است و ظاهراً تاریخ جمع‌آوری دیوان نیز همین است (آصفیه، ٤ / ٢٨٤، ٢٨٥). نسخۀ دیگری نیز از دیوان وی در كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران موجود و حاوی ٠٠٠‘٣٥ بیت است كه در فهرست آن كتابخانه (٩ / ١٠٤٠ به بعد) به نام سیدطاهر آتشی خباز شیرازی آمده است، اما شواهد بسیار چون اقامت شاعر در دكن، سرودن اشعاری در ستایش نواب مصطفى‌خان، نام بردن از مثنوی معدن افكار (آتشی، ٤٧٨، ٤٧٩) كه از آثار محمد امین آتشی است و وجود غزل «الٰهی از می معنی لبالب ساز جامم را» در هر دو نسخۀ دیوان هند و كتابخانۀ مركزی، همگی نشان می‌دهد كه این كتاب نسخه‌ای از دیوان اشعار و مثنویهای حكیم امینای آتشی است. در بعضی از اشعار این دیوان شاعر نام خود را «طاهر» گفته است (همو، ٦٥٦)؛ ٢. عادلنامه، معروف‌ترین اثر آتشی و منظومه‌ای به وزن اسكندرنامۀ نظامی در شرح فتوحات سلطان محمد عادلشاه بن ابراهیم است كه در ٢٠ رجب ١٠٤٢ق / ٢١ ژانویۀ ١٦٣٣م سروده شده است (اته، II / ٨٣٨-٨٣٩)؛ ٣. معدن الافكار، مثنوی در ٣٠٠‘٢ بیت، بر وزن مخزن‌الاسرار نظامی كه آن را در مدت ٩ ماه سروده (آتشی، ٤٧٨، ٤٧٩) و در ١٤ شعبان ١٠٤٣ق / ٤ فوریۀ ١٦٣٤م به پایان رسانده است (اته، II / ٨٣٩)؛ ٤. نُه سپهر، مثنوی به وزن هفت‌پیكر نظامی كه تاریخ ختم آن ذیقعدۀ ١٠٣٤ق / ژوئیه ١٦٢٥م است (همانجا)؛ ٥. هدایت‌نامه، مثنوی عرفانی، بر وزن مثنوی مولوی (محمد اشرف، V / ١٦٠)؛ ٦. محبت‌نامه، مثنوی عرفانی بر وزن خسرو و شیرین نظامی (همانجا). ٧. مجمر انوار، مثنوی عرفانی بر وزن مخزن‌الاسرار نظامی (همانجا). اشعار او دارای مضامین عرفانی است. او در مثنوی‌سرایی از شیوۀ نظامی پیروی می‌كرده است.

مآخذ

آتشی، طاهر، دیوان، نسخۀ خطی، كتابخانۀ مركزی دانشگاه تهران، به شمارۀ ٢٤١٢؛
آصفیه، فهرست خطی؛
كتابخانۀ مركزی، فهرست خطی؛
منزوی، احمد، فهرست خطی فارسی، ٣ / ٢٢٠٦؛
نیز:

Ethé, Hermann, Catalogue of the persian Manuscripts in the Library of the India Office, Oxford, ١٩٠٣;
Muhammad Ashraf, The Persian Manuscripts in the Salar Jung Museum and Library, Hyderàbàd, ١٩٦٩;
Nazir Ahmad, History of Medieval Deccan, ed. H. K. Sherwàni, Hyderàbad, ١٩٧٤.

فتح‌الله مجتبایی