بَهْرامْ سَقّایِ بُخاری‌، شاه‌ بیات‌ بردوانی‌ جغتایی‌ ماوراءالنهری‌ (د ٩٧٠ق‌ /١٥٦٣م‌)، از عارفان‌ و شاعران‌ بزرگ‌. وی‌ ترك‌نژاد و از قبیلۀ بیات‌ بود (ابوالفضل‌، ١ /١٧٥) و نسبش‌ به‌ تركان‌ جغتایی‌ می‌رسید (اكرام‌، ٥٠٤؛ قدوسی‌، ٩٧).
بهرام‌ سقا از مریدان‌ شیخ‌ محمد خبوشانی‌ بود (گوپاموی‌، ٣٣٨) و پیش‌ از تحول‌ روحی‌ و یافتن‌ حالت‌ جذبه‌ و روی‌ آوردن‌ به‌ پیشۀ سقایی‌، مقام‌ و منصبی‌ در سپاه‌ جلال‌الدین‌ محمد اكبرشاه‌ (حك‌ ٩٦٣-١٠١٤ق‌ /١٥٥٦-١٦٠٥م‌) داشت‌ (قدوسی‌، ٩٧- ٩٨؛ رضوی‌، II /٤٧٤). بهرام‌ سقا در ٩٦٧ق‌ به‌ لاهور و سپس‌ به‌ دهلی‌ رفت‌ و در مزار خواجه‌ نظام‌الدین‌ اولیا (د ٧٢٥ق‌ /١٣٢٥م‌) اقامت‌ گزید. وی‌ در این‌ شهر سقایی‌ می‌كرد، در مجالس‌ سماع‌ حضور می‌یافت‌ و در حالتِ وجد و جذبه‌ شعر نیز می‌سرود (بدائونی‌، ٣ /٢٤٣-٢٤٤؛ رضوی‌، همانجا). او پس‌ از یك‌ سال‌ با برادر كوچك‌ خود، بایزید بیات‌ (ه‌ م‌)، به‌ اكبرآباد (آگره‌) رفت‌ و در آنجا سقاخانه‌ای‌ بنا نهاد؛ اكبرشاه‌ نیز گاه‌ به‌ سقاخانۀ وی‌ می‌آمد و به‌ اشعار او گوش‌ می‌داد (رضوی‌، همانجا؛ بایزید، ٢٤٢). بهرام‌ در اكبرآباد متهم‌ به «رفض‌» شد و به‌همین‌ سبب‌، دلسرد گشت‌ و اكبرآباد را ترك‌ كرد (قدوسی‌، ٩٩-١٠٠).
برخی‌ از منابع‌ محل‌ وفات‌ و دفن‌ بهرام‌ را سراندیب‌ (احمد، ٢ /٥٠٩)، و برخی‌ دیگر بردوان‌ می‌دانند (قدوسی‌، ١٠٤). آرامگاه‌ او زیارتگاه‌ مردمان‌ است‌ (نفیسی‌، ٢ /٨٢٢؛ رضوی‌، II /٤٧٤-٤٧٥؛ نیز نک‌ : احمدعلی‌، ٢ /٨٥٤؛ گلچین‌، ٢ /٨٢٧).
بهرام‌ سقا به‌ زبانهای‌ فارسی‌، تركی‌ و اردو شعر می‌سرود (جمیل‌، ١ /٥٩). دیوان‌ فارسی‌ شاه‌ قاسم‌ انوار و دیوان‌ تركی‌ شاه‌ نسیمی‌ را تتبع‌ كرده‌ (بایزید، ٥٥)، و اشعار بسیاری‌ از خود باقی‌ گذاشته‌ است‌ (بدائونی‌، ٣ /٢٤٤). بیشتر اشعار فارسی‌ وی‌ در قالب‌ غزل‌ و مثنوی‌ است‌. بیش‌ از ٣٠ هزار بیت‌ غزل‌ عارفانه‌ به‌ سبك‌ غزلیات‌ مولانا جلال‌الدین‌ بلخی‌ و قاسم‌ انوار (د ٨٣٧ق‌ / ١٤٣٤م‌) سروده‌، و تخلص‌ وی‌ سقا بوده‌ است‌ (نفیسی‌، همانجا). غیر از دیوان‌ غزلیات‌، مثنویهای‌ كوتاه‌ مانند مثنوی‌ در حلواگیری‌ (حلواسازی‌)، مثنوی‌ در آداب‌ خیمه‌دوزی‌ كه‌ به‌ گفتۀ وی‌، ترجمۀ رسالۀ امام‌ جعفر صادق‌(ع‌) است‌، مغنی‌نامه‌ و... از وی‌ برجا مانده‌ است‌. نسخه‌های‌ خطی‌ آثار وی‌ در كتابخانه‌های‌ متعدد پاكستان‌ و هند نگهداری‌ می‌شود (منزوی‌، ٧ /٧٢٣).

مآخذ

ابوالفضل‌ علامی‌، آیین‌ اكبری‌، لكهنو، ١٨٦٩م‌؛
احمد، نظام‌الدین‌، طبقات‌ اكبری‌، كلكته‌، ١٩٣٥م‌؛
احمدعلی‌ هاشمی‌ سندیلوی‌، مخزن‌ الغرائب‌، به‌ كوشش‌ محمدباقر، لاهور، ١٩٧٠م‌؛
اكرام‌، محمد، رود كوثر، لاهور، ١٩٨٦م‌؛
بایزید بیات‌، تذكرة همایون‌ و اكبر، به‌ كوشش‌ محمد هدایت‌ حسین‌، كلكته‌، ١٣٦٠ق‌ /١٩٤١م‌؛
بدائونی‌، عبدالقادر، منتخب‌ التواریخ‌، به‌ كوشش‌ احمدعلی‌ صاحب‌، كلكته‌، ١٨٢٩م‌؛
جمیل‌ جالبی‌، محمد جمیل‌، تاریخ‌ ادب‌ اردو، لاهور، ١٩٧٥م‌؛
قدوسی‌، اعجاز الحق‌، تذكرة صوفیایی‌ بنگال‌، لاهور، ١٩٦٥م‌؛
گلچین‌ معانی‌، احمد، تاریخ‌ تذكره‌های‌ فارسی‌، تهران‌، ١٣٥٠ش‌؛
گوپاموی‌، محمد قدرت‌الله‌، نتائج‌ الافكار، بمبئی‌، ١٣٣٦ش‌؛
منزوی‌، خطی‌ مشترك‌؛
نفیسی‌، سعید، تاریخ‌ نظم‌ و نثر در ایران‌ و در زبان‌ فارسی‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
نیز:

Rizvi, A. A., A History of Sufism in India, New Delhi, ١٩٨٣.
محمد ناصر