اَحْمَدِ بْنِ عَلَویّه، ابوجعفر اصفهانی کَرّانی (٢١٢-٣١٠ق/ ٨٢٧-٩٢٢م)، کاتب، شاعر و محدث شیعی.
علامۀ حلی بر ضبط نام «عَلَویّه» تصریح کرده است (ص ١٠٤). نسبت کرانی که در پاره‌ای از مآخذ به وی داده شده است (صفدی، ٧/ ٢٥٣؛ سیوطی، ١/ ٣٣٦)، به کران، یکی از محلات قدیم اصفهان باز می‌گردد (نک‌ : سمعانی، ٥/ ٤٥؛ خوانساری، ١/ ٢١١)، اما این نسبت در نسخۀ حاضر از معجم‌الادباء (یاقوت، ٤/ ٧٢) که خود مأخذ اساسی برای منابع بعدی بوده، به صورت «کرمانی» ضبط شده است. طوسی از معروف بودن او به «ابن اسود» سخن گفته (نک‌ : رجال، ٤٤٧، الفهرست، ١٨) و نجاشی (ص ١٨) آن را به صورت «ابوالاسود» ضبط کرده است.
یاقوت (همانجا) به نقل از حمزۀ اصفهانی آورده است که احمد بن علویه در علم لغت چیره‌دست بوده، و با ابوعلی حسن بن عبدالله لُغْذَه یا لُکدۀ (د ٢١٠ق/ ٨٢٥م) نحوی و لغوی ساکن بغداد همنشینی داشته است.
دیدار وی با لغذه، محل تردید است، زیرا از سال مرگ لغذه چنین برمی‌آید که هرگز با یکدیگر نمی‌توانسته‌اند دیداری داشته باشند. وی نخست به مکتب‌داری و آموزش کودکان اشتغال داشت و پس از مدتی معلمی را رها کرد و در زمرۀ ندیمان دلف بن ابی دلف عجلی (د ٢٦٥ق/ ٨٧٨م) و احمدبن عبدالعزیز عجلی (د ٢٨٠ق) دو تن از فرمانروایان مقتدر اصفهان درآمد و کاتب و شاعر آنان گردید و دانش و ادب خود را وقف خدمت آنان کرد (یاقوت، ٤/ ٧٢-٧٣)؛ چنانکه وقتی موفق عباسی، نماینده‌ای از بغداد سوی احمد بن عبدالعزیز عجلی گسیل داشت و آمرانه از او خواست تا بخشی از سپاه خویش را به سوی او روانه کند و در اختیار او گذارد، احمد بن علویه طی ابیاتی هجوآمیز به نامه و پیام او پاسخ داد (همو، ٤/ ٧٦-٧٧؛ برای ذکر او در عداد شاعران نامدار اصفهان، نک‌ : ثعالبی، ٣/ ٢٩٥).
شهرت وی در حدیث، به سبب روایت آثار ابراهیم بن محمد ثقفی (د ٢٨٣ق) است. هرچند روایات او در مواضعی از کتابهای معتبر شیعه، ازجمله در کتب اربعه وارد شده (نک‌ : دنبالۀ مقاله)، و ابن داوود حلی از رجالیان متأخر نام او را در شمار ممدوحان آورده است (ص ٣٤)، اما به صراحت از سوی رجال‌شناسان توثیق نشده است (نک‌ : مامقانی، ١/ ٦٨). کسانی چون محمد بن حسن بن ولید (طوسی، همانجا)، سعد بن عبدالله اشعری (مفید، ١٥٤)، حسین بن محمد بن عامر (ابن قولویه، ١٨٦؛ طوسی، رجال، ٤٤٨؛ قس: کلینی، ٧/ ٤٢٨)، عبدالله بن حسین مؤدب (طوسی، همان، ٤٨٤؛ قس: ابن بابویه، ١٢٦)، ابوجعفر احمد بن یعقوب اصفهانی (طوسی، تهذیب...، ٣/ ٨٦-٨٧) و محمد بن احمد بن یعقوب اصفهانی (طوسی، تهذیب...، ٣/ ٨٦-٨٧) و محمد بن احمد بن محمد بن بشر بن بَطال (نجاشی، ٨٨) از او نقل حدیث کرده‌اند.
احمد بن علویه دعاهایی به سبک ادعیۀ مأثور انشا می‌کرده که یاقوت بر ٨ مورد از آنها آگاهی یافته است (٤/ ٧٣). نجاشی (همانجا) از یک اثر او با عنوان الاعتقاد فی الادعیه یاد کرده، و طوسی (رجال، ٤٤٨) از دعاء الاعتقاد تصنیف وی سخن گفته است. محمدتقی مجلسی، دعاءالاعتقاد وی را احتمالاً با دعاء عدیله یکی دانسته (نک‌ : ١٤/ ٣٧؛ نیز نک‌ : نوری، ١/ ٩٣) و امین (٣/ ٢٢) نیز کتاب الاعتقاد یاد شده در زمرۀ مآخذ کفعمی در البلد الامین را همان دعاء الاعتقاد احمد بن علویه پنداشته است (نیز نک‌ : آقابزرگ، ٢/ ٢٢٤).
اثر منظوم بر جای مانده از وی «نونیۀ» اوست که دربارۀ غدیرخم سروده شده است. این قصیده به «الالفیه» و «المحبره» شهرت یافته (ابن شهر آشوب، معالم...، ٢٣) و شمار ابیات آن، حدود ٨٣٠ بیت بوده است (همانجا؛ علامۀ حلی، همانجا؛ نیز نک‌ : یاقوت، ٤/ ٧٦) که در جای جای کتاب مناقب ابن شهر آشوب افزون بر ٢٠٠ بیتِ این قصیده آمده است (٢/ ٦١، ١٤١-١٤٢، جم‌ ؛ نیز نک‌ : امینی، ٣/ ٣٤٨) و امین موارد پراکنده در مناقب ابن شهر آشوب را در اعیان الشیعه گرد هم آورده است (٣/ ٢٣-٢٦).
یاقوت ضمن شرح حال او، ابیات دیگری نیز از وی نقل کرده است: ٦ بیت برگزیده از قصیده‌ای در مدح احمد بن عبدالعزیز عجلی، ٣ بیت در هجو نای‌زنی حمدان نام، ٢ بیت دربارۀ غنا، ٤ بیت در موعظه، ٢ بیت در رنج پیری و ٣ بیت در هجو موفق عباسی (٤/ ٧٣-٧٧؛ نیز نک‌ : نویری، ١٠/ ١٢٢-١٢٣، که ١٠ بیت دیگر از اشعار او را آورده است). ابن ندیم نیز از مجموعه‌ای از سروده‌های احمد بن علویه، در ٥٠ برگ که گویا دیوان او بوده، یاد کرده است (ص ١٩٢؛ نیز نک‌ : GAS, II/ ٦٣٤). همچنین یاقوت (٤/ ٧٣) اثری با عنوان رسالة فی الشیب و الخضاب به وی نسبت داده است.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
ابن بابویه، محمد، «مشیخة الفقیه»، همراه ج ٤ فقیه من لایحضره الفقیه، به کوشش حسن موسوی خرسان، بیروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛
ابن داوود حلی، حسن، الرجال، به کوشش جلال‌الدین محدث ارموی، تهران، ١٣٤٢ش؛
ابن شهر آشوب، محمد، معالم العلماء، به کوشش محمدصادق آل بحرالعلوم، نجف، ١٣٨٠ق/ ١٩٦١م؛
همو، مناقب آل ابی‌طالب، قم، المطیعة العلمیه؛
ابن قولویه، جعفر، کامل الزیارات، نجف، ١٣٥٦ق؛
ابن ندیم، الفهرست؛
امین، محسن، اعیان الشیعة، بیروت، ١٤٠٣ق؛
امینی، عبدالحسین، الغدیر، بیروت، ١٤٠٣ق/ ١٩٨٣م؛
ثعالبی، عبدالملک، یتیمةالدهر، بیروت، دارالکتب العلمیه؛
خوانساری، محمد، روضات الجنات، قم، ١٣٩٠ق؛
سمعانی، عبدالکریم، الانساب، بیروت، ١٤٠٨ق/ ١٩٨٨م؛
سیوطی، بغیةالوعاة، به کوشش محمد ابوالفضل ابراهیم، قاهره، ١٣٨٤ق/ ١٩٦٤م؛
صفدی، خلیل، الوافی بالوفیات، به کوشش احسان عباس، بیروت، ١٤٠٢ق/ ١٩٨٢م؛
طوسی، محمد، تهذیب الاحکام، به کوشش حسن موسوی خرسان، بیروت، ١٤٠١ق/ ١٩٨١م؛
همو، رجال، نجف، ١٣٨٠ق/ ١٩٦١م؛
همو، الفهرست، مشهد، ١٣٥١ش؛
علامۀ حلی، حسن، ایضاح الاشتباه، به کوشش محمد حسون، قم، ١٤١١ق؛
کلینی، محمد، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، ١٣٦٧ش؛
مامقانی، عبدالله، تنقیح المقال، نجف، ١٣٥٢ق؛
مجلسی، محمدتقی، روضة المتقین، قم، ١٣٩٩ق؛
مفید، محمد، الامالی، به کوشش استاد ولی و غفاری، قم، ١٤٠٣ق؛
نجاشی، احمد، رجال، به کوشش موسى شبیری زنجانی، قم، ١٤٠٧ق؛
نوری، حسین، مستدرک الوسائل، قم، ١٣٨٢ق؛
نویری، احمد، نهایةالارب، قاهره، المؤسسة المصریة العامه؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

GAS.

ایران‌ناز کاشیان