دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٤٤ - حالتی

حالتی

حالَتی، مصطفى عزمی‌زاده افندی (٩٧٧-١٠٤٠ق / ١٥٧٠-١٦٣١م)، از شاعران و دانشمندان عثمانی. وی در استانبول به دنیا آمد. پدرش پیرمحمد عزمی افندی خود یکی از شاعران عثمانی و معلم سلطان مراد سوم بود (گیب، III / ٢٢١؛ EI٢, III / ٩١;
IA, V(١) / ١٢٥).
حالتی از دوران کودکی علاقۀ فراوانی به کسب دانش داشت و نزد علمای بزرگی چون خواجه سعدالدین تحصیل علم کرد (EI٢، نیز IA، همانجاها؛ دائرةالمعارف ... ، ٧ / ٢٧٣)، و تحت تأثیر همین استاد نخستین گامهای ترقی را بسیار سریع برداشت. او سپس مدرس مدرسۀ حاجة / خواجه خاتون شد (محبی، ٤ / ٣٩٠-٣٩١؛ نعیما، ٣ / ٧٣؛ گیب، همانجا) و در ١٠١١ق / ١٦٠٢م، به منصب قضای دمشق رسید و سالهای زیادی از عمر خود را در شهرهای بیت‌المقدس، قاهره، بروسه، ادرنه و استانبول به همین شغل اشتغال داشـت (EI٢، نیـز IA، همـانجاها؛ محبـی، ٤ / ٣٩١؛ نیـز نک‌ : گیب، III / ٢٢٢). حالتی یک‌بار در ١٠٣٢ق / ١٦٢٣م قاضی عسگر آناطولی و بـار دیگر در ١٠٣٧ق / ١٦٢٧م قـاضی عسگر روم ایلـی شد (همو، نیز EI٢، نعیما، دائرةالمعارف، همانجاها؛ شیخی، ١ / ٧٤).
حالتی علاوه بر قضاوت در سرودن شعر نیز توانا بود. وی به گفتۀ معاصرانش یکی از دانشمندترین شخصیتهای زمان خود به‌شمار می‌آمد و کتابخانه‌ای مشتمل بر حدود ٤ هزار جلد کتاب داشت که بر تمامی آنها حاشیه نوشته بود (گیب، EI٢، دائرةالمعارف، همانجاها؛ هامر پورگشتال، ٣ / ١٩٤٦).
اگرچه حالتی را نمی‌توان شاعری بزرگ شمرد، اما اشعارش از لحاظ شکل و محتوا از استحکام لازم برخوردار است؛ شهرت و مقامش در ادبیات ترکی مربوط به رباعیات او ست و به همین دلیل وی را با عمرخیام مقایسه کرده‌اند. وی علاوه بر اشعار ترکی و ترکی شرقی اشعاری به زبان فارسی و عربی هم سروده است (گیب، III / ٢٢٣-٢٢٤؛ محبی، ٤ / ٣٩٠؛ EI٢, III / ٩١-٩٢).

آثـار

از حالتی آثاری در نظم و نثر بر جای مانده که از آن جمله است:

الف ـ منظوم

١. دیوان، شامل قصیده، غزل و رباعی. برخی نسخه‌های دیوان وی فاقد رباعیات است. رباعیات حالتی (ح ٦٠٠ تا ٧٠٠ بیت) در کتاب مستقلی به نام رساله نیز به چاپ رسیده است (همان، III / ٩٢؛ گیب، III / ٢٢٤).
٢. ساقی نامه، شامل ١٥ بخش (مقاله)، یک مقدمه و یک مؤخره که به تقلید از ساقی‌نامه‌های حافظ و جامی سروده شده است (همو، EI٢;
III / ٢٢٤-٢٢٦، همانجا؛ ثریا، ٢ / ١٠٤).
٣. ترجمۀ مثنوی مهر و مشتری محمد عصار تبریزی (د ح ٧٨٤ق / ١٣٨٢م) که توسط پدرش آغاز شده و با مرگ وی ناتمام مانده بود. حالتی با افزودن ٠٠٠‘١ بیت آن را به اتمام رسانید (گیب، III / ٢٢٦؛ EI٢, III / ٩١;
IA, V / ١٢٦؛ دائرةالمعارف، ٧ / ٢٧٤).

ب ـ منثور

که بیشتر در زمینۀ فقه است، ازجمله: حاشیه بر المنار ابن‌ملک، شرح بر الدر، حاشیه بر هدایه و مصباح، تعلیقات بر مفتاح و شرح بر مغنی اللبیب (ثریا، IA، همانجاها؛ سامی، ٣ / ١٩١٦).

ج ـ منشآت

که مجموعه‌ای است از نامه‌های حالتی به شخصیتهای مهم آن دوران. هرچند این نامه‌ها به نثری ساده نگاشته شده، ولی دربرگیرندۀ مطالب بسیار و قابل توجهی دربارۀ وقایع و احوال و شخصیتهای زمان نویسندۀ آن است (IA، نعیما، ثریا، همانجاها؛ EI٢, III / ٩٢).
حالتی در استانبول درگذشت و در حیاط مدرسه‌اش در محلۀ صوفیها (صوفیلر) به خاک سپرده شد (بروسه‌لی، ٢ / ٣١٢؛ سامی، همانجا؛ EI٢, III / ٩١).

مآخذ

بروسه‌لی، محمدطاهر، عثمانلی مؤلفلری، استانبول، ١٣٣٣ق / ١٩١٥م؛
ثریا، محمد، سجل عثمانی ( تذکرۀ مشاهیر عثمانیه)، استانبول، ١٣١١ق؛
دائرةالمعارف الاسلامیة، به کوشش ابراهیم زکی خورشید و دیگران، قاهره، ١٩٣٣م؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛
شیخی محمد افندی، وقایع الفضلاء (ذیل الشقایق النعمانیة)، استانبول، ١٩٨٩م؛
محبی دمشقی، محمدامین، خلاصة الاثر، بیروت، دار صادر؛
نعیما، مصطفى، تاریخ، استانبول، ١٢٨١-١٢٨٣ق؛
هامر پورگشتال، یوزف، تاریخ امپراطوری عثمانی، ترجمۀ زکی علی‌آبادی، به کوشش جمشید کیان‌فر، تهران، ١٣٦٧ش؛
نیز:

EI٢;
Gibb, E. J. W., A History of Ottoman Poetry, London, ١٩٦٥;
IA.
زهرا زارعی