اَبْدال، تخلص دو شاعر پارسی‌گوی در سده‌های ٩ و ١٠ق / ١٥ و ١٦م. از آنان تاکنون دیوانی به دست نیامده است، اما اشعارشان به‌طور پراکنده در تذکره‌ها ثبت است.
١. ابدال بلخی: اصل او از بلخ بود. در روزگار سلطان یعقوب ترکمان (آق‌قویونلو) در آذربایجان به خدمت او رسید. پس از مرگ سلطان یعقوب (٨٩٦ق / ١٤٩٠م) به اصفهان رفت و به خدمت شاه اسماعیل اول درآمد (آذر بیگدلی، ٣٠٦). از سال مرگ ابدال بلخی اطلاع درستی در دست نیست، اما چنین به نظر می‌رسد که وی در ٩٣٠ق / ١٥٢٣م درگذشته باشد. ایمان (ص ٤٩) و صبا (ص ٤٩) از روی اشتباه این سال را زمان مرگ ابدال اصفهانی پنداشته‌اند. صبا (صص، ١٢، ٤٩) زندگینامۀ ابدال اصفهانی و بلخی را با هم خلط کرده است. به گفتۀ آذر بیگدلی (همانجا) اشعار او از هزل و طنز خالی نبوده است.
٢. ابدال اصفهانی: اصل وی از اصفهان بود و در این شهر به عطاری اشتغال داشت. وی از همنشینان سام میرزا صفوی (٩٢٣-٩٧٥ ق / ١٥١٧-١٥٦٧ م) به شمار می‌رفت و سام میرزا پاره‌ای از احوالات وی را از قول خود او در تحفۀ سامی نقل کرده است. ابدال به‌سبب دلباختگی و تحول روحی کسب و کار را بر هم زد و روشی قلندرانه در پیش گرفت. ٣ سال در اصفهان و ٥ سال در تبریز بدین روش به سر برد، ولی سرانجام توبه کرد و تا پایان عمر به عبادت مشغول شد (سام میرزا، ٢١٢-٢١٤؛ آذر بیگدلی، ١٧٣). سام میرزا اشعاری از او، از جمله دو بیت از چکامه‌ای که وی در جواب قصید‌ه‌ای از کاتبی در مدح علی بن ابی‌طالب (ع) سروده، نقل کرده است که نمودار شیوۀ دلنشین و طبع روان او در شاعری است (ص٢١٦).
سام میرزا و آذر بیگدلی به زمان مرگ ابدال اشاره‌ای ندارند، اما برخی از تذکره‌نویسان مرگ وی را در قندهار و در حملۀ سام میرزا به این شهر می‌دانند (اوحدی، به نقل از مترجم مجالس النفائس، ١١٣؛ صبا، ٤٩؛ لکهنوی، ١٩). از آنجا که این واقعه در ٩٤٢ ق / ١٥٣٥ م روی داده است (علاّمی، ١ / ١٣٥)، مرگ ابدال ‌می‌بایست در این سال بوده باشد. صبا (همانجا) و ایمان (ص ٤٩) واقعۀ مذکور را در ٩٣٠ ق ثبت کرد‌ه‌اند، اما سخن ایشان با توجه به گفتۀ ابوالفضل علاّمی (همانجا) و نیز با توجه به اینکه در این تاریخ سام میرزا فقط ٧ سال داشته، مردود است. لکهنوی (همانجا) مزار ابدال را در قندهار می‌داند.

مآخذ

آذر بیگدلی، لطفعلی، آتشکدۀ آذر، به کوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
اوحدی بلیانی، محمد بن معین‌الدین، عرفات العاشقین، نسخۀ خطیِ کتابخانۀ ملی ملک، شم‌ ٣٨٨٧؛
ایمان، رحم علیخان، منتخب اللطایف، به کوشش محمد رضا جلالی نائینی و امیرحسین عابدی، تهران، ١٣٤٩ ش؛
سام میرزا، تحفۀ سامی، به کوشش همایونفرخ، تهران، ١٣٤٧ ش؛
صبا، محمد بن محمد، روز روشن، به کوشش رکن‌زاده آدمیت، تهران، ١٣٤٣ ش؛
علاّمی، ابوالفضل، اکبرنامه، به کوشش آغا احمد علی و مولوی عبدالرحیم، کلکته، ١٨٧٧ م؛
لکهنوی، آفتاب رای، ریاض العارفین، به کوشش حسام‌الدین راشدی، پاکستان، ١٣٩٦ ق / ١٩٧٧ م.

علی بته‌کن