آیـتی، عبدالحسین بافقی یزدی (١٢٨٨-١٣٧٢ق / ١٨٧١-١٩٥٣م)، ادیب و شاعر و نویسندۀ ایرانی. در تفت از توابع یزد در خانواده‌ای روحانی زاده شد. پدرش، شیخ محمد، معروف به حاج آخوند تفتی از ائمۀ جماعت و واعظان فاضل یزد و در زادگاه خویش مرجع امور مذهبی بود. عبدالحسین در نوجوانی به لباس روحانیت درآمد و به آموزش ادبیات و علوم اسلامی ‌پرداخت. در ١٣٠٣ق / ١٨٨٦م به یزد رفت و در مدرسۀ خان بزرگ به تحصیل مقدمات ادامه داد. در ١٣٠٥ق / ١٨٨٨م به عتبات سفر كرد و به فراگیری فقه و اصول پرداخت. یك سال بعد پدرش درگذشت و او به زادگاه خویش بازگشت و در ١٣١١ق / ١٨٩٤م به جای پدر نشست و به امامت جماعت و وعظ پرداخت. وی در ادب فارسی صاحب قریحه بود و از سالهای نوجوانی شعر می‌سرود و «ضیایی» تخلص می‌كرد.
در ١٣٢٠ق / ١٩٠٣م بر اثر تطمیع و اغوای بهاییان به آنان پیوست. آنگاه از جامعۀ مسلمانان رانده شد و تقریباً ١٨ سال به سیاحت و تبلیغ بهاییگری پرداخت. در اوایل همین دوران، كواكب الدریة فی مآثر البهائیة را دربارۀ تاریخ پیدایش این مذهب نوشت. در طی این سالها همچنان شعر نیز می‌سرود، و به دستور عبدالبهاء، رهبر بهاییان، تخلص خود را به «آواره» تغییر داد. در سالهای آخر زندگی عبدالبهاء مدت ٣ ماه در حیفا مهمان وی بود و با آنكه در این مدت، به اعتراف خودش بطلان دعوی بهاییان را دریافته بود (آیتی، «شرح احوالی ... »، ٢١٣-٢١٦)، از ترك این مذهب خودداری كرد. پس از مرگ عبدالبهاء (١٣٤٠ق / ١٩٢٢م)، آیتی سفری به اروپا كرد و در آنجا به بطلان ادعای سران بهائیت، دایر بر اینكه بسیاری از مردم اروپا به این مذهب گرویده‌اند، پی برد. آنگاه مانند جمعی دیگر از فریب‌خوردگان، این مذهب را ترك گفت، و تألیف كشف الحیل را دربارۀ فریبكاریهای سران بهائیت آغاز كرد. وی در ١٣٤٨ق / ١٩٢٩م در تهران مقیم شد و به خدمت وزارت معارف درآمد و به تدریس در دورۀ متوسطه پرداخت. در این احوال به تحقیقات ادبی روی آورد و در ١٣٠٨ش نشریه ای ادبی ـ انتقادی به نام نمكدان تأسیس كرد كه تا چند سال به طور نامنظم منتشر می‌شد. در این دوران با تخلص جدید «آیتی» همچنان شعر می‌سرود. در ١٣٥٨ق / ١٩٣٩م به یزد منتقل و به تدریس در دبیرستانها مشغول شد و سرانجام در همان شهر درگذشت.
آثار زیر از او برجای مانده است: آتشكدۀ یزدان (تاریخ یزد)، یزد، ١٣٥٧ق / ١٩٣٨م؛ اشعۀ حیات (شعر)، یزد، ١٣٢٨ش؛ انشاء عالی، تبریز، ١٣١١ش؛ تاریخ فلسفه، تهران، ١٣١٢ش؛ تكمیل كتاب كشف الحیل و بیان الحق، تهران؛ چكامۀ شمشیر (شعر)؛ خردنامه (شعر)، استانبول؛ روش نگارش یا موضوع‌نویسی، تهران؛ سه عروسی (داستان)، تهران، ١٣١٢ش؛ سه فراری (داستان)، تهران، ١٣٠٦ش؛ سه گمشده (داستان)، تهران، ١٣٠٦ش (٣ كتاب اخیر ترجمۀ سیاحت‌نامۀ دكتر ژاك آمریكایی است)؛ ضمیمۀ كشف الحیل (پاسخ به مقالۀ عبدالله رازی)، تهران، ١٣٠٧ش؛ فرهنگ آیتی، تهران، ١٣١٤ش؛ قصیدۀ قرآنیه یا ترانۀ روحی (شعر)، تهران؛ كتاب نُبی (ترجمۀ فارسی قرآن در ٣ جلد)، یزد ١٣٢٤-١٣٢٦ش؛ كشف الحیل (در افشای فرقه‌های بهاییان، در ٣ جلد)، تهران، ١٣٠٧ش (این كتاب بعدها مكرر به چاپ رسیده است)؛ كواكب الدریة فی مآثر البهائیة (در تاریخ بهائیت)، قاهره، ١٣٤٢ق / ١٩٢٤م؛ گفتار آیتی، تهران،١٣٤٧ق / ١٩٢٩م؛ ملكۀ عقل و عفریت جهل، تهران، ١٣١٢ش؛ نغمۀ دل (شعر)، تهران؛ هوگوی ایرانی (نخستین پرواز بشر)، یزد، ١٣٢١ش.

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة، ٩(١) / ١٣، ١٥ / ١١٨، ١٦ / ١٩١، ١٨ / ٣٣، ١٧٩؛
همو، طبقات اعلام الشیعة، قرن ١٤، مشهد، ١٤٠٤ق، ١(٣) / ١٠٧٦-١٠٧٧؛
آیتی، عبدالحسین، كشف الحیل، تهران، ١٣٢٦ش، ١ / ١٢، ٣ / ١٧٩-١٨٦؛
همو، «شرح احوالی ... »، یغما، س ٢٠، شم‌ ٤، ١٣٤٦ش؛
بامداد، مهدی، تاریخ رجال ایران، تهران، ١٣٤٧-١٣٥٣ش، ٥ / ١٤٠-١٤١؛
برقعی، محمدباقر، سخنوران نامی ‌معاصر، تهران، ١٣٣٦ش، صص ٤٠-٤١؛
خلخالی، عبدالحمید، تذكرۀ شعرای معاصر ایران، تهران، ١٣٣٧ش، ٢ / ٢-٦؛
صدرهاشمی‌، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٣٢ش، صص ٣٠٩-٣١١؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذكره های فارسی، تهران، ١٣٦٣ش، ٢ / ٥٥٩-٥٦٢؛
منزوی، خطی، ص ٤٥٢٣.

کاظم موسوی بجنوردی