دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٧٤ - احمد علی هاشمی سندیلوی

احمد علی هاشمی سندیلوی

اَحْمَدْعَلیِ هاشِمیِ سَنْدیلَوی (یا سَندیلی)، فرزند غلام محمدبن مولوی محمد حاجی، (١١٦٣- پس از ١٢٢٤ق/ ١٧٥٠-١٨٠٩م)، شاعر و تذکره‌نویس فارسی هند.
وی در قصبۀ سندیلۀ اوتارپرادش هندوستان ولادت یافت، در کودکی به سبب اوضاع نابسامان پدر ناچار به ترک زادگاه خود شد و به غربت افتاد. پس از چندی به وسیلۀ نواب ذوالفقارالدوله میرزا نجف خان، در لشکر شاه عالم دوم (حک‌ ١١٧٣-١٢٢١ق)، به خدمت گمارده شد و به دهلی رفت. در این شهر در پی نشست و برخاست با ایرانیانی که از خراسان، عراق و فارس به هند آمده، و در دهلی اقامت گزیده بودند، محاورۀ فارسی را آموخت (احمدعلی، ١/ ٦-٨). از زندگی وی بیش از این اطلاعی در دست نیست و چنانکه از پایانۀ مخزن الغرایب نسخۀ بانکیپور برمی‌آید، وی تا ١١ شوال ١٢٢٤ زنده بوده است (بانکیپور، VIII/ ١٥٥).
احمدعلی به گفتۀ خود از نوجوانی به شعر استیاق داشت (١/ ٦، ٣/ ٢٠٥) و در اشعارش «خادم» تخلص می‌کرد (٢/ ١٣٣). وی با بیشتر شعرای هند و ایران ازجمله محمدحسن قتیل لاهوری، انشاءالله خان انشای دهلوی، حیرت مشهدی، ربیع خوانساری، حاجی ابراهیم شیرازی صبوری، میرزاباقر اصفهانی و سید مظهرعلی صافی معاشر بود (همو، ١/ ٢٨٥، ٨٥٩-٨٦١، ٢/ ٣٧٧، ٣/ ١٨٥-١٨٦، ٢٠٠، ٢٠٥، ٤/ ٥٧٠). نمونه‌هایی از شعر احمدعلی را می‌توان در مخزن الغرایب یافت (نک‌ : ٢/ ١٣٤-١٣٧).

آثـار

١. مخزن الغرایب. این کتاب در ٥٤ سالگی مؤلف به تشویق قتیل لاهوری، از دانشمندان آن روزگار، تألیف گردیده، و به پیشنهاد همو به ترتیب الفبایی، مدون شده است (نک‌ : ١/ ٨-٩). این تذکره مشتمل است بر شرح احوال و نمونۀ اشعار ١٤٨‘٣ شاعر پارسی‌گوی متقدم، متأخر و معاصر ــ از ابوسعید ابوالخیر تا یوسف بیگ بخارایی ــ که از جهت احتوا بر شمار شاعران در مرتبۀ سوم، پس از تذکرۀ آفتاب عالمتاب و صحف ابراهیم، جای دارد. مؤلف در این تذکره علاوه بر ٢١ مأخذ، از روایتهای شفاهی قتیل و دیگر آشنایان و دوستان نیز بهره برده است (نک‌ : ١/ ٩-١٢). وی که به گردآوری اشعار شاعران بیش از ضبط وقایع زندگی آنان، عنایت داشته، در برخی از تراجم مرتکب بی‌دقتی و سهل‌انگاری شده است (گلچین معانی، ٢/ ١٨٠-١٨٢؛ نک‌ : احمدعلی، ٤/ ٥٣٤-٥٣٥، ذیل ترجمۀ قدسی مشهدی). وی جای جای نظریات انتقادی خود را دربارۀ شاعران ارائه کرده است (نک‌ : ٢/ ٦٥٦، ذیل ترجمۀ سرخوش). این تذکره به کوشش محمدباقر در ٥ جلد در پاکستان چاپ شده است.
٢. انیس العاشقین. این کتاب شامل زندگی‌نامه‌های شاعران و اشعار عاشقانۀ فارسی است و مؤلف در تدوین آن از چندین تذکره و بیاض قدیمی بهره گرفته است. دست‌نویسی از این اثر در گنجینۀ شیرانی در دانشگاه پنجاب لاهور موجود است (بشیرحسین، ١/ ٩٣؛ برای تفصیل بیشتر دربارۀ این کتاب و نیز مخزن الغرائب، نک‌ : شیرانی، ١١٠، به بعد؛ نیز نک‌ : نقوی، ٤٩٤-٤٩٩؛ اته، شم‌ ٣٩٥).
گفتنی است که بیل از کتابی با عنوان انیس العشاق از شیخ احمد علی سندیلوی، متخلص به خادم فرزند محمد حاجی که در ١١٦٥ق جوان بوده، نام برده است (نک‌ : ص ٣٧, ٢١٠). حافظ خادم علی کیتهلی نیز کتابی به نام انیس العشاق دارد (سامی، ٣/ ٢٠٠٨؛ خیام‌پور، ١٨٠).
در منابع از مؤلف دیگری نیز به نام قاضی احمدعلی سندیلوی یاد کرده‌اند که معاصر با مؤلف مخزن الغرایب بوده، و تألیفات بسیاری داشته است (رحمان‌علی، ٢٠).

مآخذ

احمدعلی هاشمی سندیلوی، مخزن الغرایب، به کوشش محمدباقر، ج ١ و ٢، لاهور، ١٩٦٨-١٩٧٠م، ج ٣ و ٤، اسلام‌آباد، ١٩٩٢-١٩٩٣م؛
بشیرحسین، محمد، فهرست مخطوطات شیرانی، لاهور، ١٩٧٥م؛
خیام‌پور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تبریز، ١٣٤٠ش؛
رحمان‌علی، محمد عبدالشکور، تذکرۀ علمای هند، لکهنو، ١٩١٤م؛
سامی، شمس‌الدین، قاموس الاعلام، استانبول، ١٣٠٨ق؛
شیرانی، مظهر محمود، «تذکرۀ مخزن الغرائب و انیس العاشقین»، تحقیق، جام شورو، ١٩٩٢م، شم‌ ٦؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذکره‌های فارسی، تهران، ١٣٣٦ش؛
نقوی، علیرضا، تذکره‌نویسی فارسی در هند و پاکستان، تهران، ١٣٤٣ش؛
نیز:

Bankipore;
Beale, T. W., An Oriental Biographical Dictionary, New York, ١٩٨٠;
Ethé, H., Catalogue of the Persian, ... Manuscripts in the Bodleian, Library, Oxford, ١٨٨٩.
عارف نوشاهی