باذِلِ مَشْهَدی، میرزا محمدرفیع (د ١١٢٣ق/ ١٧١١م)، امیر، دیب و شاغر پارسی‌سرای هند، نسب او را به صاحب دیوان خواجه شمس‌الدین محمدجوینی رسانده‌اند ( آزاد، ٢/ ١٤١؛ افتخار، ٣٨).
پدرش میرزا محمود در دورۀ حکومت عالمگیر از مشهد به هند رفت. وی ظاهراً در هند نفوذ و مقامی داشته، زیرا دومحله در شهرهای اورنگ‌آباد و برهانپور، به نام محمود پوره منسوب به اوست (همانجاها).
باذل در شاهجهان‌آباد (دهلی) به دنیا آمد (آزاد، ٢/ ١٤٢؛ کوپاموی، ١١١؛ قس: ابراهیم‌خان، ٢١، کهبه گونه‌ای از او سخن گفته که گوشش بیرون از هند متولد شده است). وی ظاهراً توسط عمویش میرزا محمدطاهرا، ملقب به وزیرخان (د ١٠٨٣ق/ ١٦٧٢م) که در دستگاه اورنگ زیب عالمگیر از موقعیتی ممتاز رخوردار بود (شاهنوازخان، ٣/ ٩٣٦-٩٣٩؛ آزاد، ٢/ ١٤١)، به دربارپادشاه راه یافت. باذل ابتدا امور دیوانی محمد معزالدین، پسر عالمگیر را برعهده‌ داشت و سپس به خدمت عالمگیر درآمد و یک چند قطعه‌دار دژ گوالیار شد و پس از آن به حکومت بانس بریلی رسید (شاهنوازخان، ٣/ ٩٤٠؛ خوشگو، ٣/ ٥٧؛ آزاد، ٢/ ١٤٢؛ ابراهیم‌خان، ٢١-٢٢). پس از مرگ عالمگیر (١٠٦٨ق/ ١٦٥٨م)، باذل از امارت عزل شد و در شهر دهلی انزوا گزید و سرانجام در همان شهر درگذشت (آزاد، همانجا؛ ابراهیم‌خان، ٢٢). آرامگاه وی در محمودپورۀ برهانپور واقع است (آزاد، ٢/ ١٤١؛ افتخار، همانجا).
دربارۀ سیرت پسندیدۀ باذل سخنها گفته‌اند و از تخلص او، باذل، پیداست که وی بخشنده بوده است (آزاد، ٢/ ١٤٢). باذل با برخی از پارسی‌سرایان هند، مانند ناصرعلی سرهندی و سراج‌الدین‌خان آرزو مصاحبت داشت (خوشگو، ٣/ ٥٦-٥٧).

آثار

١. دیوان. از این آثار تنها ایمان (ص ١١٠) یاد کرده، وباذل را صاحب اشعار دلپذیر دانسته است. در دارالکتب قاهره نسخه‌ای تحت عنوان کلیات میرزا رفیع باذل موجود است که شماری غزل به زبان فارسی و چند قصیده به زبان اردو در آن دیده می‌شود (طرازی، ٢/ ٧٢-٧٣)، ولی معلوم نیست که این همان دیوان او باشد.
٢. ساقی‌نامه. درهیچ یک از تذکره‌های موجود، اشاره‌ای به این اثرنشده است، ولی مزوی (خطی‌ مشترک، ٨/ ١٤٦٨)و عباسی نوشاهی (ص ٢٦٢)، از وجود این منظومه و دست‌نویسهای آن خبر داده‌اند.
٣. اعتقادیه، منظومه‌ای است که در حمد و نعت خداوند که در ١٥ بند سروده شده است (منزوی، همان، ٨/ ١٠٠٨؛ نوشاهی، فهرست نسخه‌ها...، ٥٤٣).
٤. منشآت، از نمونه‌های نثر باذل است که گمان می‌رود پیش از ١٠٨٧-١٠٨٩ق نگاشته شده باشد (منزوی، همان، ٥/ ٢٤٩).
٥. حملۀحیدری، این منظومه بزرگ‌ترین و معروف‌ترین اثر باذل است. حملۀ حیدری حماسه‌ای است دینی که به تقلید از شاهنامه ودر بحر متقارب سروده شده است. دربارۀ شمار ابیات این منظومه، ارقام اغراق‌آمیزی گفته‌اند (آزاد، همانجا؛ سرخوش، ١١؛ اخلاص، ٣٥). ولی رد واقع شمار ابیات آن بیشتر از ٢٤ زار بیت نیست. مآخذ عمدۀ این اثر، کتاب معارج‌النبوة و مدارج‌الفتوة نوشتۀ معین‌الدوله محمدفراهی، معروف به ملامسکین یا معین مسکین (د ٩٥٤ق/ ١٥٤٧م) است (صفا، تاریخ...، ٥(١)/ ٥٨٩-٥٩٠؛ بهزادی، ١٣٠). به درستی روشن نیست که سرودن این منظومه، چه زمانی آغاز شده، و کی به انجام رسیده است؛ اما برخی معتقدند این مثنوی در ١١١٩ق/ ١٧٠٧م به پایان رسیده، وباذل ٥٠ سال از عمر خود را صرف سرودن آن کرده است (اته، ٦٠؛ اشپرنگر، ٣٦٨). از آنجا که وی پس از مرگ عالمگیر در ١٠٦٨ق معزول و منزوی شد، این نظر معقول و پذیرفتنی می‌نماید، خاصه که از سرودن غزل و مدیحه سرخورده شده بود (صفا، همان، ٥(١)/ ٥٩٢). وی حملۀ حیدری را با عنایات به آثار شاعرانی چون فردوسی، اسدی‌طوسی، نظامی گنجوی وغیره پدید آورد ( همان (٥)/ ٥٩٢-٥٩٣). این منظومه از همان ابتدا در میان شیعیان هند، رواج بسیار یافت ودر مجالس عزا خوانده می‌شد. این مجالس به «حمله‌خوانی» (به قیاس روضه‌خوانی) شهرت یافته بود (آقابزرگ، ٧/ ٩١-٩٢) فراوانی نسخه‌های خطی این اثر در کتابخانه‌های مختلف، دلیلی است روشن بر نفوذ ورواج این کتاب در میان مسلمانان (منزوی، همان، ٨/ ١٠٠٥-١٠٠٨، خطی، ٤/ ٢٧٧٥-٢٧٧٦؛ استوری، ٢/ ٨٤٤-٨٤٦).
بخش عمده‌ای از این منظومه دربارۀ زندگی پیامبر(ص) است. این منظومه با حمد خداوند و نعت پیامبر(ص) شروع می‌شود و حوادثی چون معراج و هجرت پیامبر(ص)، جنگهای بدر، احد، احزاب، فتح مکه، رویداد غدیرخم و ایان خلافت خلفای سه‌گانه را به تصویر می‌کشد (ص ٣-٧، ١٩، ٢٧، ٣٩، ٥٩، ٩٣، ﺟﻤ). بیان شاعر در این منظومه به گونه‌ای است که نقش وتأثیر امام علی(ع) را در حوادث مختلف، برجستگی خاصی داده است. این منظومه با ماجرای قاتل عثمان به انجام رسیده، وبه سبب مرگ شاعر کار ناتمام مانده است.
رواج این منظومه بسیاری از شاعران شیعی را بر آن داشت که آن را تا پایان زندگی امام علی(ع) که موضوع اصلی کتاب است، ادامه دهند (استوری، ٢/ ٨٤٣). از آن جمله: میرابوطالب فندرسکی اصفهانی (زنده در ١١٢٤ق) که منظومۀ باذل را با ٥ هزار بیت دربارۀ زندگی و جنگهای امام علی(ع) تکمیل کرد (گلچین، تذکره...، ٣٥-٣٦)، و شاعرانی چون کرم، صاحب خربۀ حیدری (میان سالهای ١١٣٥-١١٥٠ق)، محبعلی‌خان حکمت، صاحب صولت صفدری (سروده در ١١٤٣ق)، و عبدالغلی‌خان احسن بنگالی، سرایندۀ محاربۀ غضنفری یا تکلمۀ حملۀ حیدری (میان سالهای ١١٤٤-١١٥١ق) که در ١٣٠٩ق در مرادآباد چاپ شده است (گلچین، فهرست...، ٧/ ٣١٦-٣١٨، «حماسه‌ها...»، ١٩٨؛ منزوی، فهرست...، ٤/ ١٩٦٧-١٩٦٨؛ اته، ٦٠؛ استوری، ٢/ ٨٤٣، ٨٤٧؛ عباسی، ٢٥٤).
از این تکلمه‌ها فقط منظومۀ میرابوطالب فندرسکی همراه حملۀ حیدری باذل، توسط شاعری به نام نجف که در ١١٣٥ق/ ١٧٢٣م، با سرودن ابیاتی، این دو منظومه را به یکدیگر ملحق ساخت، به شکل مجموعه‌ای واحد درآمد (ﻧﻜ : گلچین، تذکره، همانجا؛ صفا، حماسه‌سرایی ...، ٣٨٠، تاریخ، ٥(١)/ ٥٨٩-٥٩٠؛ استوری، ٢/ ٨٤٣). باید اشاره کرد که شاعر دیگری به نام ملّا بمان‌علی رجی کرمانی، معاصر فتحعلی‌شاه قاجار، منظومه‌ای به نام حملۀ حیدری با همان مضمون منظومۀ باذل سروده است (گلچین، فهرست، ٧/ ٣٢٠؛ اته، ٦١). حملۀ حیدری باذل چندین‌بار به زبان اردو و دیگر زبانهای محلی شبه‌قاره ترجمه، و برخی چاپ شده است (راهی، ١٥١؛ نقوی، ٨٩-٩١؛ بشیر حسین، ٤٠٣).
متن اصلی حملۀ حیدری نیز بارها در ایران و هند، به چاپ رسیده است (ﻧﻜ : مشار، ٢/ ١٨٢٢؛ نوشاهی، فهرست کتابها...، ١/ ٨٧٥).

مآخذ

آزاد بلگرامی، غلام علی، سرو آزاد، لاهور، ١٩١٣م؛
آقابزرگ، الذریعة؛
ابراهیم خان‌خلیل علی، صحف ابراهیم، به کوشش عابدرضا بیدار، پتنه، ١٩٨٧م؛
اته، هرمان، تاریخ ادبیات فارسی، ترجمۀ صادق رضازادۀ شفق، تهران، ١٣٥٦ش؛
اخلاص، کشتن چند، همیشه بهار، به کوشش وحیدقریشی، کراچی، ١٩٧٣م؛
استوری، چ. ا.، ادبیات فارسی، تحریر روسی برگل، ترجمۀ یحیى آرین‌پور و دیگران، تهران، ١٣٦٢ش؛
افتخار، عبدالوهاب، تذکرۀ بی‌نظیر، الله‌آباد، ١٩٤٠م؛
ایمان، رحم علی خان، منتخب اللطایف، به کوشش محمدرضا جلالی نائینی و امیرحسین عابدی، تهران، ١٣٤٩ش؛
باذل مشهدی، محمدرفیع، حملۀ حیدری، تهران، علمی؛
بشیرحسین، محمد، «ترجمۀ منظوم آثار فارسی به زبان اردو»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٤٢ش، س٦، ﺷﻤ ٦ و ٧؛
بهزادی اندوهجردی، حسین، «حملۀ حیدری یا بزرگ‌ترین حماسۀ مذهبی فارسی»، نامۀ آستان قدس، مشهد، ١٣٤٩ش، دورۀ ٨، ﺷﻤ ٤؛
خوشگو، بندر ابن داس، سفینه، به کوشش محمدعطاءالرحمان، پتنه، ١٩٥٩م؛
راهی، اختر، ترجمه‌های متون فارسی به زبان پاکستانی، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ش؛
سرخوش، محمدافضل، کلمات الشعراء، به کوشش صادق علی دلاوری، لاهور، ١٩٤٢م؛
شاهنوازخان، مآثرالامرا، به کوشش میرزا اشرف‌علی، کلکلته، ١٣٠٩ق؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٣ش؛
همو، حماسه‌سرایی در ایران، تهران، ١٣٦١ش؛
طرازی، محمود، فهرست المخطوطات الفارسیة، قاهره، ١٩٦٧م؛
عباسی، نوشاهی، خضر، فهرست نسخه‌های خطی فارسی کتابخانۀ دانشگاه پنجاب، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ش؛
کوپاموی، محمد قدرت‌الله، نتایج‌الافکار، به کوشش اردشیر خاضع، ١٣٣٦ش؛
گلچین، معانی، احمد، تذکرۀپیمانه، مشهد ١٣٥٩ش؛
همو، «حماسه‌های دینی»، نامۀ آستان قدس، مشهد، ١٣٤٦ش، دورۀ ٦، شمـ ٤؛
همو، فهرست کتب خطی آستان قدس رضوی، مشهد، ١٣٤٦ش؛
مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥١ش؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترک؛
همو، فهرست نسخه‌های خطی کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٣٦١ش؛
نقوی، حسین عارف، «ترجمه‌های متون فارسی به زبانهای پاکستانی»، دانش، اسلام‌آباد، ١٣٦٩ش، ﺷﻤ ٢٢؛
نوشاهی، عارف، فهرست کتابهای چاپ‌سنگی و کمیاب کتابخانۀ گنج‌بخش، اسلام‌آباد، ١٣٦٥ش؛
همو، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاکستان کراچی، اسلام‌آباد، ١٣٦٢ش؛
نیز:

Sprenger, A., A Catalogue of the Arabic, Persian and Hindustany Manuscripts of the Libraries of the King of Oudh, Calcutta, ١٨٥٤.
علی میرانصاری