اَبوالْمَثَلِ بُخاری، از شاعران پارسی‌گوی عصر صفاریان و سامانیان، زنده در نیمۀ اول سدۀ ٤ ق / ١٠ م (نظامی، ٤٤؛ اوحدی، ٣٣؛ قس: صفا، ١ / ٤٠٠).
از زندگی وی ــ چون دیگر معاصرانش ــ دانسته‌هایی اندك در دست است. نخستین كس كه در بیتی نام او را ذكر كرده ــ و بر مرگ وی، رشك برده ــ ابوطاهر خسروانی (د ٣٤٢ ق / ٩٥٣ م) است (نك‌ : اسدی، ٣٠). منوچهری دامغانی (د ٤٣٢ ق / ١٠٤١ م) نیز در قصیده‌ای نام او را در كنار شاعرانی چون رودكی، شهید بلخی، ابوشكور و ابوسلیك جرجانی آورده است (ص ١٤٠) و نظامی عروضی وی را در ردیف رودكی و كسائی مروزی و ٥ تن دیگر از شاعرانی شمرده كه نام خاندان سامانی را زنده نگهداشته‌اند (همانجا). تذكره‌نویسان نیز او را شاعری حكیم و فاضل (اوحدی، همانجا؛ هدایت، ١ / ١٣٤) و در«سخن‌سازی و فنون هنر» بی‌مانند خوانده‌اند (عوفی، ٢ / ٢٦؛ اوحدی، همانجا). این اشاره‌ها و نیز استشهاد فرهنگ‌نویسان به شعرهای وی حكایت از آن دارد كه ابوالمثل دست‌كم در سده‌های ٤ و ٥ ق در میان دیگر شعرای پارسی‌زبان از اشتهار ویژه‌ای برخوردار بوده است.
ابوالمثل با رودكی، ابوالمؤید بلخی و خبازی نیشابوری هم‌عصر (اوحدی، ٤٤٦؛ هدایت، ٢ / ٦٠٠، ٦٨٢)، و با سپهری بخارایی، شاعر دربار دیلمیان و سامانیان معاشر بوده است (همو، ٢ / ٦٩٦). تاریخ مرگ ابوالمثل روشن نیست، اما اگر درگذشت ابوطاهر خسروانی را در ٣٤٢ ق (آزادانی، ٣٣) درست بدانیم، می‌توان با استناد بر سخن او در مرگ ابوالمثل (اسدی، همانجا)، نتیجه گرفت كه وی در نیمۀ اول سدۀ ٤ ق درگذشته است.
از ابوالمثل تاكنون دیوانی به دست نیامده و از شعرهای او تنها ٢٥ بیت در دست است كه در برخی از تذكره‌ها و فرهنگهای فارسی (نك‌ : مدبری، ٦٦- ٦٨) نقل شده است.

مآخذ

آزادانی اصفهانی، محمد صادق، «شاهد صادق»، یادگار، تهران، ١٣٢٤ ش، س ٢، شم‌ ‌٤؛
اسدی طوسی، علی، لغت فرس، به كوشش عباس اقبال، تهران، ١٣١٩ ش؛
اوحدی بلیانی، تقی‌الدین، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملك، شم‌ ‌٥٣٢٤؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٣٨ ش؛
عوفی، محمد، لباب الالباب، به كوشش ادوارد براون، لیدن، ١٩٠٦ م؛
مدبری، محمود، شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان، تهران، ١٣٧٠ ش؛
منوچهری دامغانی، احمد، دیوان، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، ١٣٥٦ ش؛
نظامی عروضی، احمد، چهارمقاله، به كوشش محمد قزوینی و محمد معین، تهران، ١٣٣٣ ش؛
هدایت، رضاقلی، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٦ و ١٣٣٩ ش.

بخش ادبیات