بَنْده تَبْریزی، میرزا محمد رضی (د ١٢٢٣ق / ١٨٠٨م)، متخلص به بنده، شاعر، نویسنده و خوش‌نویس اوایل عصر قاجار. اجداد او جملگی از بزرگان و امرای آذربایجان بودند (هلاكو، ٢٩؛ نادرمیرزا، ٣٣٤). پدرش میرزا محمد شفیع تبریزی، مستوفی دیوان نادرشاه افشار (سل‌ ١١٤٨-١١٦٠ق / ١٧٣٥-١٧٤٧م)، و وزیر آذربایجان بود (محمود میرزا، ٢ / ٦٥٧- ٦٥٨؛ ابوالحسن، ١٧٤-١٧٥؛ محمدكاظم، ٢ / ٤٥٧).
با توجه به آنکـه نادر میرزا، نوادۀ بندۀ تبریزی، درگذشت او را در ٦٥ سالگی دانسته است (ص ٣٣٦)، می‌توان گفت كه او در حدود سال ١١٥٨ق / ١٧٤٥م زاده شده است (نک‌ : استوری، ٢ / ٦٦٥؛ بامداد، ٢ / ٤٢). از دوران كودكی و نوجوانی محمد رضی اطلاعی در دست نیست. وی پس از درگذشت پدر، به روزگار كریم خان زند (د ١١٩٣ق / ١٧٧٩م) به منصب استیفا رسید (نادر میرزا، ٣٣٥) و با تأسیس سلسله قاجار به این خاندان روی آورد و مستوفی و صاحب دیوان رسائل شد (مفتون، ١ / ٦٣-٦٤؛ هدایت، ملحقات ...، ١١٨). او تنظیم و نگارش‌نامه‌ها، احكام و فرمانهای آقا محمدخان قاجار را به زبانهای عربی، تركی و جغتایی عهده‌دار بود (نادرمیرزا، استوری، همانجاها).
میرزا محمد رضی در دربار فتحعلی شاه قاجار (سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ق / ١٧٩٧-١٨٣٤م) قدر و منزلت بسیار یافت و از مستوفیان و منشیان خاص او گردید (اختر، ١ / ٣٢-٣٣؛ مفتون، نادرمیرزا، همانجاها). برخی به اشتباه منصب پدر را به پسر نسبت داده‌اند و او را مستوفی دیوان نادرشاه پنداشته‌اند (مثلاً دیهیم، ٢ / ٩١)؛ همچنین اشارۀ بسمل شیرازی كه او را در دیوان محمدشاه قاجار (سل‌ ١٢٥٠-١٢٦٤ق / ١٨٣٤- ١٨٤٨م) صاحب منصب دانسته است (ص ٦٠٦)، با توجه به تاریخ درگذشت او خطایی آشكار است.
میرزا رضی به زبانهای فارسی، عربی و تركی تسلط كامل داشت و آثاری به نظم و نثر به این زبانها بر جا گذاشت (مفتون، ١ / ٦٤؛ هدایت، مجمع ...، ٤ / ١٧٧- ١٧٨، ملحقات، ١١٨-١١٩). مفتون دنبلی مهارت و چیره‌دستی او را در ترسل و انشا ستوده، و او را دبیری بی‌مانند و مترسلی خوش‌ذوق خوانده است (همانجا). منشآت و رسائل میرزا رضی نشان می‌دهد كه او به اقتضای مشاغل دیوانی، از تكلفات سبك منشیانۀ درباری بر كنار نمانده است (برای نمونه، نک‌ : فرهاد میرزا، ٢٦-٣٦، به نقل از بندۀ تبریزی). اشعار بنده اندك است و او گاهی به فرمان شاه به قصیده‌گویی و مدیحه‌سرایی می‌پرداخت (مفتون، ١ / ٦٦؛ اختر، همانجا).
بندۀ تبریزی خوش‌نویسی چیره‌دست بود و نستعلیق و شكسته را بسیار خوش و ممتاز می‌نوشت؛ او همچنین تغییراتی در شیوۀ میرعماد پدید آورد كه مورد پسند واقع شد (همانجا؛ محمود میرزا، ٢ / ٦٥٨؛ مفتون، ١ / ٦٤). یك نسخه از دیوان فتحعلی شاه قاجار به خط نستعلیق و بسیار خوش از بندۀ تبریزی موجود است (بیانی، ١ / ٢١٧؛ برای نمونه‌های دیگری از خط او، نک‌ : فرهاد میرزا، ٣٢، ٢٧٧). به گواهی اعتضادالسلطنه محمد شاه خوش‌نویسی را از بنده فرا گرفت (ص ٤٠٤).
بندۀ تبریزی را مردی زودرنج، ناشكیبا و تندخو دانسته‌اند. در بعضی منابع به باریك‌بینی و وسواس بیش از حد او اشاره شده است (اختر، نیز هدایت، مجمع، همانجاها؛ مفتون، ١ / ٦٤-٦٥).
غالب منابع درگذشت او را در ١٢٢٣ق آورده‌اند (اختر، محمود میرزا، همانجاها؛ مفتون، ١ / ٦٥؛ قس: هدایت، همانجا؛ دیوان‌بیگی، ١ / ٢٥٨، كه به ١٢٢٢ق اشاره كرده‌اند). رضاقلی هدایت در ملحقات روضة الصفا به خطا سال درگذشت میرزا رضا (د ١٢٤٣ق)، پسر میرزا رضی را به او نسبت داده است (ص ١١٩).
با توجه به اینکـه در ١٢٢٤ق منصب دولتی و اموال و تیول میرزا رضی به پسرش میرزا رضا واگذار شد (نک‌ : نادر میرزا، ٣٣٧-٣٣٩)، می‌توان اطمینان داشت كه وی پیش از این تاریخ وفات یافته باشد؛ ازاین‌رو، قول بسمل شیرازی نیز كه درگذشت او را در ١٢٣٣ق / ١٨١٨م دانسته (همانجا)، مردود است. پیكر بنده را به دستور فتحعلی شاه از دارالخلافه به نجف اشرف منتقل كردند و در همان جا به خاك سپردند (مفتون، ١ / ٦٥-٦٦؛ اختر، همانجا).

آثـار

١. زینة التواریخ، تاریخ عمومی از آغاز آفرینش آدم تا ١٢ سال از سلطنت فتحعلی شاه قاجار كه به دستور و به نام او در حدود سال ١٢١٨-١٢٢١ق (قس: شورا، ٢١ / ١١٦-١١٧) نوشته شده است. این كتاب اخبار و آثار انبیا و امامان (ع)، حكما، عارفان، دانشمندان، شاعران و پادشاهان را در بر می‌گیرد (اختر، همانجا؛ گلچین معانی، ٢ / ٦٥١-٦٥٣؛ منزوی، خطی، ٦ / ٤١٧٥؛ ریو، I / ١٣٥-١٣٧). میرزا عبدالكریم اشتهاردی (شهاوری) در تألیف این كتاب با میرزا رضی همكاری داشته است (نک‌ : شورا، ٢١ / ١١١-١١٢؛ هدایت، ملحقات، ١١٨، مجمع، ٤ / ١٧٧- ١٧٨). نادر میرزا، میرزا عبدالوهاب معتمدالدوله را نیز در نگارش زینة التواریخ، یار و همراه میرزا رضی دانسته است (ص ٣٣٧).
گفتۀ برخی از مورخان مبنی‌بر همكاری عبدالرزاق دنبلی (مفتون) در تألیف كتاب (هدایت، ملحقات، همانجا؛ اعتضادالسلطنه، ٢٥٩) درست نمی‌نماید، زیرا خود عبدالرزاق در نگارستان دارا كه شرح مفصلی از بنده و آثار او به دست داده است، هیچ اشاره‌ای به همكاری خود در تألیف این اثر نمی‌كند (نک‌ : ١ / ٦٣-٦٦؛ نیز شورا، همانجا؛ آقابزرگ، ١٢ / ٩١).
بندۀ تبریزی زینة التواریخ را به رسم تاریخ‌نگاران عصر خویش، به نثری منشیانه و مترسلانه، مطابق با معیارهای فصاحت و بلاغت آن روزگار نگاشته است (نک‌ : اختر، ١ / ٣٣؛ هدایت، همانجا، نیز ١٢٨). نسخه‌های متعددی از این كتاب در كتابخانه‌های مختلف نگهداری می‌شود (نک‌ : منزوی، فهرستواره ...، ١ / ٦٢٩-٦٣٠).
٢. عشق و روح، یا حسن و دل، از منشآت ادبی و عرفانی بنده است كه در قالب حكایت و افسانه به نثر مصنوع و به زبانی شیوا نگاشته شده، و نسخه‌های متعددی از آن در كتابخانه‌های مختلف موجود است (نک‌ : همان، ١ / ٣١٦؛ همو، خطی، ٢(١) / ١٢٨٣؛ مركزی، خطی، ١٢ / ٢٦١٧).
٣. دیوان، از بندۀ تبریزی دیوان شعری بر جا مانده است (آقابزرگ، ٩ / ١٤٢). نسخه‌های متعددی تحت عنوان دیوان رضی از مؤلفی ناشناخته در كتابخانه‌های مختلف نگهداری می‌شود كه احتمال می‌رود از میرزا رضی بنده تبریزی باشد (منزوی، خطی، ٣ / ٢٣٣٤، خطی مشترك، ٩ / ٢١٠١؛ مركزی، خطی، ١٦ / ٧٢٦).
٤. ترجمۀ حوادث نامه، یا تاریخ فتوحات، یا روزنامۀ ناپلئون، یا تاریخ ناپلئون، دربارۀ وقایع جنگ ناپلئون با اتریش و روسیه (١٢٢٠ق / ١٨٠٥م). این كتاب به عباس میرزا نایب‌السلطنه اهدا شد و میرزا رضی آن را در ١٢٢٢ق از تركی به فارسی ترجمه كرد. نسخه‌های متعدد این اثر در كتابخانه‌های مختلف یافت می‌شود (ملی، ١ / ٦٨-٦٩؛ مركزی، خطی، ٩ / ١٤٥٠-١٤٥١، ١٦ / ٤١؛ استوری، ٢ / ٦٦٦).
٥. منشآت و نامه‌ها. نامه‌های پراكنده‌ای از میرزا محمد رضی در كتابخانه‌های مختلف موجود است (هدایت، همان، ٥٩٣؛ ملی، ٦ / ٤٢١؛ شورا، ٢١ / ٢٨٢؛ مركزی، خطی، ٩ / ١٢١٥، ١٠ / ١٩٤٣؛ مركزی، میكروفیلمها، ١ / ٢٢٧، ٢ / ٢٥٩).
٦. ترجمۀ فارسی خطبۀ بی‌نقطه و خطبۀ بی‌الف حضرت علی (ع) (بسمل شیرازی، ٦٠٦؛ دیهیم، ٢ / ٩٢؛ تربیت، ٧١).

مآخذ

آقابزرگ، الذریعة؛
ابوالحسن مستوفی، گلشن مراد، به كوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تهران، ١٣٦٩ش؛
اختر، احمد، تذكره، به كوشش عبدالرسول خیامپور، تبریز، ١٣٤٣ش؛
استوری، چ. ا.، ادبیات فارسی، تحریر روسی برگل، ترجمه یحیی آرین‌پور و دیگران، تحریر احمد منزوی، تهران، ١٣٦٢ش؛
اعتضادالسلطنه، علیقلی میرزا، اكسیرالتواریخ، به كوشش جمشید كیان‌فر، تهران، ١٣٧٠ش؛
بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٥٧ش؛
بسمل شیرازی، علی اكبر، تذكره دلگشا، به كوشش منصور رستگار فسایی، شیراز، ١٣٧١ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ١٣٤٥ش؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
دیوان‌بیگی شیرازی، احمد، حدیقة الشعرا، به كوشش عبدالحسین نوایی، تهران، ١٣٦٤ش؛
دیهیم، محمد، تذكره شعرای آذربایجان، تهران، ١٣٦٧-١٣٦٩ش؛
شورا، خطی؛
فرهاد میرزا قاجار، زنبیل، تهران، ١٣٤٥ش؛
گلچین معانی، احمد، تاریخ تذكره‌های فارسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
محمدكاظم، عالم آرای نادری، به كوشش محمدامین ریاحی، تهران، ١٣٦٤ش؛
محمود میرزا قاجار، سفینة المحمود، به كوشش عبدالرسول خیامپور، تبریز، ١٣٤٦ش؛
مركزی، خطی؛
همان، میكروفیلمها؛
مفتون ذنبلی، عبدالرزاق، نگارستان دارا، به كوشش عبدالرسول خیامپور، تبریز، ١٣٤٢ش؛
ملی، خطی؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترك؛
همو، فهرستوارۀ كتابهای فارسی، تهران، ١٣٧٤ش؛
نادرمیرزا قاجار، تاریخ و جغرافی دارالسلطنۀ تبریز، به كوشش غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز، ١٣٧٣ش؛
هدایت، رضا قلی، مجمع الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
همو، ملحقات روضة الصفا، تهران، ١٣٣٩ش؛
هلاكو قاجار، احمد، مصطبۀ خراب، به كوشش عبدالرسول خیامپور، تبریز، ١٣٤٤ش؛
نیز:

Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, Oxford, ١٨٧٩.

لیلا پژوهنده