دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٢١ - ارگون

ارگون

اِرْگون‌، حسین‌ سعدالدین‌ نزهت‌ (١٩٠١-١٩٤٦م‌/ ١٢٨٠- ١٣٢٥ش‌)، فرزند علی‌ افندی‌، صوفی‌، مورخ‌ و محقق‌ ادبیات‌ ترك‌. او در بروسه‌ (بورسه‌) به‌ دنیا آمد (میدان‌ لاروس‌، IV/ ٣١٦؛ «دائرةالمعارف‌ ترك‌»، XV/ ٣٠٤). همۀ خویشاوندان‌ مادریش‌ به‌ طریقت‌ صوفیان‌ سعدیه‌ منسوب‌ بودند و مادرش‌ سعدیه‌ خانم‌ دختر محمد وهبی‌ افندی‌، شیخ‌ خانقاه‌ سعدی‌ درینی‌ شهر بود. چون‌ پس‌ از وفات‌ دایی‌ وی‌ فریدافندی‌، شیخ‌ خانقاه‌ حلاج‌ بابا در اُسكُدار، بازماندۀ ذكوری‌ جز او در این‌ خاندان‌ نبود، در ٧ سالگی‌ به‌ رسم‌ وراثت‌، شیخ‌ آن‌ خانقاه‌ شد، ولی‌ تا انتصاب‌ رسمی‌ به‌ مقام‌ شیخی‌، مدتی‌ یحیی‌افندی‌، شیخ‌ خانقاه‌ عبدالسلام‌ در كوسكا و پس‌ از وفات‌ وی‌ شیخ‌ علی‌ فقری‌ به‌ نیابت‌ از او متعهد امور خانقاه‌ بودند (اینال‌، ١٥٤٩؛ «دائرةالمعارف‌ زبان‌...»، III/ ٦٦). در ١٩٢١م‌/ ١٣٠٠ش‌ از سوی‌ دایرۀ مشیخت‌ از حسین‌ امتحان‌ به‌ عمل‌ آمد و وی‌ رسماً شیخ‌ خانقاه‌ حلاج‌ بابا شد و این‌ سمت‌ را تا برچیده‌ شدن‌ خانقاهها در تركیه‌ بر عهده‌ داشت‌. وی‌ از علی‌ فقری‌، تخلص‌ «وفی‌» در طریقت‌ گرفت‌ و هم‌ از او اجازه‌ نامه‌هایی‌ در طریقتهای‌ رفاعی‌ و نقشبندی‌ اخذ كرد (اینال‌، ١٥٥٠؛ «دائرةالمعارف‌ زبان‌»، همانجا).
ارگون تحصیلات متوسطه‌ را در دبیرستان‌ اسكدار به‌ پایان‌ رسانید، سپس‌ در رشتۀ ادبیات‌ از دارالفنون‌ فارغ‌التحصیل‌ شد و در دبیرستانهای‌ مختلف به‌ تدریس‌ ادبیات‌ پرداخت‌. زندگانی‌ كارمندی‌ او در جاهای گوناگون‌ گذشت‌: مدتی‌ در دانشكدۀ ادبیات‌ به تدریس اشتغال‌ داشت‌، روزگاری‌ مدیریت‌ كتابخانۀ موزۀ مردم‌شناسی و در اواخر حیات‌ سرپرستی‌ كتابخانۀ عمومی‌ بایزید را عهده‌دار بود. وی‌ چندی نیز به‌ موسیقی‌ پرداخت‌ (همان‌، III/ ٦٦-٦٧؛ «دائرةالمعارف‌ ترك‌»، XV/ ٣٠٤).
چون‌ در روزگار او تحقیق دربارۀ تاریخ‌ ادبیات‌ و ادبیات‌ عامیانه‌ رونقی یافته‌ بود، ارگون‌ هم‌ به‌ تحقیق‌ در ادبیات‌، مخصوصاً ادبیات‌ عامیانه‌ روی آورد و آثاری‌ تحقیقی‌ در بسیاری‌ از شاخه‌های‌ ادبیات‌ ترك‌ تألیف‌ كرد. ارگون‌ در زمینۀ تحقیق‌ در ادبیات‌ محلی‌ و عامیانه‌ پیشرو دیگران‌ بود و می‌توان‌ او را از بزرگ‌ترین‌ محققان‌ در زمینۀ تاریخ‌ ادبیات‌ ترك‌ به‌ شمار آورد («دائرةالمعارف‌ زبان‌»، III/ ٦٧).
ارگون سرانجام‌ در ١٩٤٦م‌ هنگامی كه‌ متصدی‌ كتابخانۀ عمومی‌ بایزید بود، به‌ سبب‌ ابتلا به‌ بیماری‌ سل‌ در استانبول‌ درگذشت‌ و برخی‌ از آثار وی‌ نیمه‌ تمام‌ ماند («دائرةالمعارف‌ ترك‌»، نیز «دائرةالمعارف‌ زبان‌»، همانجاها).

آثار

نخستین‌اثر او كتابی‌است‌ با عنوان‌ علم‌تصوف‌ كه‌ در ١٩٢٢م‌ با نام‌ شیخ‌ حسین‌ سعدالدین‌ منتشر شده‌ است‌ (همانجا). وی‌ دربارۀ ادوار سه‌گانۀ شعر عثمانی‌ (دورۀ كلاسیك‌، خانقاهی‌ و عامیانه‌) بیش‌ از ٣٠ اثر تألیف‌ كرده‌ (میدان‌ لاروس‌، همانجا) كه‌ مهم‌ترین‌ آنها كتابی‌ است‌ به‌ نام‌ شاعران‌ ترك‌ كه‌ پس‌ از بررسی‌ همۀ مآخذ مربوط به‌ زندگی‌ نامۀ شاعران‌، در ٣ مجلد بزرگ‌ تا حرف‌ «ف‌» (F) آماده‌ كرده‌ است‌ («دائرةالمعارف‌ زبان‌»، همانجا). این كتاب‌ در اصل‌ ٩٨ جزوه‌ است‌ و ترجمۀ مفصل‌ احوال‌ شاعران‌ را در بر دارد.
برخی‌ دیگر از آثار او به‌ ترتیب‌ تاریخ‌ تألیف‌ به‌ شرح‌ زیر است‌: «خَلقیات‌ و ادبیات‌ عامۀ استان‌ قونیه‌» (با همكاری‌ محمد فرید)، ١٩٢٦م‌؛ «شاعران‌ خلق‌» (كتاب‌ اول‌)، شامل‌ زندگانی‌ و آثار ١٩ شاعر سازنواز، ١٩٢٧م‌؛ قراجه‌ اوغلان‌ (كتاب‌ دوم‌)، ١٩٢٧ و ١٩٣٢م‌؛ گوهری‌ (كتاب‌ سوم‌)، ١٩٢٨م‌؛ پیر سلطان‌ ابدال‌، ١٩٢٩م‌؛ «شاعران‌ بكتاشیه‌»، ١٩٣٠م‌؛ «نمونه‌های‌ مختصر تاریخ‌ ادبیات‌ ترك‌ تا دورۀ تنظیمات‌»، ١٩٣١م‌؛ شیخ‌ غالب‌، ١٩٣٢م‌؛ مولانا، ١٩٣٢م‌؛ «زندگی و آثار رامی‌ پاشا»، ١٩٣٣م‌؛ عاشق‌، ١٩٣٣م‌؛ كاتبی‌، ١٩٣٣م؛ هنگامی‌، ١٩٣٣م‌؛ «زندگانی‌ و آثار صبوحی‌»، ١٩٣٣م‌؛ «زندگانی و آثار سمیح‌ رفعت‌»، ١٩٣٤م‌؛ دیوان‌ باقی‌، ١٩٣٥م‌؛ «ادبیات‌ و خلاصۀ تاریخ‌ ادبیات‌»، ١٩٣٥م‌؛ «زندگانی‌ و آثار علی‌ نهاد»، ١٩٣٧م‌؛ «گلچینی‌ از ادبیات‌ عامیانه‌»، ١٩٣٨م‌؛ «اشعار نامق‌ كمال‌»، ١٩٤١م‌؛ «گلچینی‌ از موسیقی‌ ترك‌ ـ آثار دینی‌» (ج‌ ٢: ١٩٤٢-١٩٤٣م‌)؛ «گلچینی‌ از ادبیات‌ بكتاشی‌»؛ دیوان‌ ختایی‌ (شاه‌ اسماعیل‌ صفوی‌...)، ١٩٤٦م‌ (نك‌ : همانجا).
در سی‌امین سال‌ درگذشت‌ او (١٩٧٦م‌) از طرف‌ موسسۀ تاریخ‌ پزشكی دانشگاه‌ استانبول‌ مراسمی‌ برپا شد و شهسوار اوغلی‌ و گوكمان‌ رساله‌ای‌ دربارۀ زندگانی‌ و آثار او انتشار دادند (همانجا).

مآخذ

Inal, M. K., Son asır Türk sairleri, Istanbul, ١٩٦٩;
Meydan- Larousse, Istanbul, ١٩٦٧;
Türk ansiklopedisi, Ankara, ١٩٦٨;
Türk dili ve edebiyatı ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٧٧.
توفیق‌ هاشم‌پور سبحانی‌