دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٨٣ - اختر
اختر
نویسنده (ها) :
پیرایه یغمایی
آخرین بروز رسانی :
دوشنبه ١٩ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَخْتَر، مشهورترین روزنامۀ سیاسی، اجتماعی و فرهنگی به زبان فارسی كه در استانبول منتشر میشد. این روزنامه به یاری میرزا محسنخان معینالملك، سفیر ایران و به تشویق میرزا نجفقلیخان نایب سفارت ایران در عثمانی، به مدیریت محمد طاهر تبریزی، در استانبول تأسیس شد و نخستین شمارۀ آن، روز پنجشنبه ١٦ ذیحجۀ ١٢٩٢ق/ ١٣ ژانویۀ ١٨٧٦م با نویسندگی میرزا مهدی اختر، منتشر شد و نشر آن تا ١٣١٣ق/ ١٨٩٥م ادامه یافت (براون، تاریخ مطبوعات...، ٢/ ١٤٥-١٤٦؛ كهن، ١/ ١٠١؛ ساسانی، ٢٠٥).
حاج میرزا نجفقلی خان (نجفعلی) خویی متخلص به دانش، مترجم تركی سفارت ایران در استانبول و مؤلف میزان الموازین فی امرالدین كه مردی فاضل بود، به عنوان مؤسس، مشوق و نویسنده، در نشر روزنامۀ اختر سهمی بزرگ داشت (بامداد، ٦/ ٢٨٠-٢٨١؛ آرینپور، ١/ ٢٥٠). وی با یاری میرزا مهدی تبریزی معروف به منشی اختر (١٢٥٥- ١٣٢٥ق/ ١٨٣٩-١٩٠٧م)، یكی از نویسندگان احتمالی كتاب ابراهیم بیك (صدر هاشمی، ١/ ٦٣ -٦٤؛ كسروی، ٤١) و محمد طاهر تبریزی كه فقط ادارۀ چاپخانه را بر عهده داشت و گاه نیز مقاله مینوشت (فراهانی، ٣١٥)، كار نشر روزنامه را پیش میبرد. از نامۀ معین الملك به وزارت خارجه برمیآید كه سرپرستی و چاپ و نشر روزنامه در آغاز بر عهدۀ محمد طاهر بوده، ولی از آنجا كه وی به تنهایی از عهدۀ انجام دادن همۀ امور برنمیآمده است، میرزا نجفقلی خان مأمور شد تا او را در این كار یاری دهد (ساسانی، همانجا). هیأت تحریریۀ آن كه بیش از ٥ یا ٦ تن نبودند، زیر نظر محمد طاهر كار میكردند (فراهانی، همانجا). اختر در آغاز تأسیس، غیر از جمعهها و یكشنبهها، هر روز و پس از چندی هفتهای دوبار، شنبهها و چهارشنبهها، و در سالهای آخر هفتهای یك بار در ٨ صفحه و با چاپ سربی انتشار مییافت و در حقیقت نخستین روزنامه به زبان فارسی بود كه با حروف سربی به چاپ میرسید (صدر هاشمی، همانجا؛ تربیت، ٥، حاشیه).
نشر مقالات بیدارگر در اختر كه تنها روزنامۀ خواندنی روزگار خود به شمار میرفت، روز به روز به نفوذ آن در میان مردم افزود و دولت ایران را بیمناك ساخت و از این روی، پخش و خواندن آن در زمان صدارت امینالسلطان از سوی شخص ناصرالدین شاه ممنوع شد و به همین سبب در ١٢٩٣ق (پس از انتشار شمارۀ ٦٠) از نشر آن در عثمانی نیز جلوگیری شد، اما بار دیگر در ١٢٩٤ق آغاز به كار كرد و تا ١٣١٣ق/ ١٨٩٥م كه به فرمان دولت عثمانی تعطیل شد، نشر آن ادامه یافت (كهن، ١/ ١٠٢-١٠٤).
روزنامۀ اختر در مدتی كوتاه در ایران، قفقاز، تركیه، هندوستان، عراق و نقاط دیگر آنچنان نفوذ كرد كه در برخی نواحی قفقاز كه مردم عامی خواندن روزنامه را كفر و گناه میدانستند، خواص را كه به خواندن این روزنامه اشتیاق میورزیدند، «اختری مذهب» میخواندند و شهرت آن تا بدانجا رسید كه روزنامه را، اختر و روزنامهفروش را اختری مینامیدند و در تمام مجالس سخن از اخبار مندرج در آن در میان بود (صالحیار، ١١٨؛ آرینپور، ١/ ٢٥٠؛ براون، همان، ٢/ ١٤٦).
اختر كه آغازگر موج نوین روزنامهنگاری، و از دستاوردهای آزادیخواهان مهاجر شمرده شده، با نشر مقالاتی در ستیز با استبداد و مظاهر آن، نقشی بزرگ در بیداری ایرانیان داخل و خارج كشور داشته است. مقالات و گزارشهای جسورانۀ این روزنامه دربارۀ موضوعاتی چون آزادی، قانون (مثلاً چاپ ترجمۀ مقالۀ «قانون اساسی» مدحت پاشا)، بد رفتاری پلیس با مردم، اوضاع نابسامان وزارتخانههای ایران، انتقاد از روزنامههای دولتی ایران، تفسیر محتوای فرمایشی آنها و نیز نشر نامههای مردم در اعتراض به این نوع مقالهها، گزارش رویدادهای مهم كشوری مانند واگذاری امتیاز توتون و تنباكو، فروش سواحل جنوب شرقی بحرخزر به دولت روسیه، آشنا ساختن مردم با اوضاع جهان از طریق چاپ اخبار تلگرافی كشورهای دیگر و جز آنها، همه بیانگر گرایشهای سیاسی اجتماعی، بیپروایی و شیوۀ عمل گردانندگان آن بود (اعتمادالسلطنه، ١٣١، ١٨٠، ٢١٧؛ بامداد، ٤/ ٤٩٢؛ ناطق، ١-٤؛ كهن، همانجا؛ آدمیت، شورش...، ١٠، اندیشۀ ترقی...، ٤٠٩؛ صدرهاشمی، ١/ ٦٣؛ سرداری نیا، ٥١٥).
در كنار نشر این دست مقالات در این روزنامه، چاپ مقالات هنری مثلاً دربارۀ تماشا و تماشاخانه، ترجمه و تلخیص حاجی بابای اصفهانی (به قلم میرزا حبیب اصفهانی)، چاپ اخبار مربوط به «تیاتر»ها و نیز چاپ آگهیهای تبلیغاتی اپراها و نمایش و نمایشنامه، نشان میدهد كه دست اندركارانش نه تنها با هنر بیگانه نبودهاند، بلكه در راه شناسایی و گسترش آن نیز میكوشیدهاند (نك : ملك پور، ١/ ١٠٧- ١٠٨).
نویسندگان اختر غالباً مردانی آزادیخواه، مترقی، غیرتمند و هنر دوست بودند كه از جملۀ آنان میتوان میرزا آقاخان كرمانی مؤلف رضوان و نامۀ باستان را نام برد. وی كه در استانبول از راه تدریس و رونویسی كتابهای خطی زندگی میگذراند، با چاپ مقالات تند و انتقادآمیز در این روزنامه، هویت اصلی خود را آشكار ساخت. نشر این مقالات و به ویژه مقالۀ جسورانهاش دربارۀ امتیاز تنباكو، خشم شاه ایران را چنان برانگیخت كه مصرانه وی را از دولت عثمانی استرداد كرد. دولت عثمانی نیز پس از تعطیل اختر، وی را همراه با شیخ احمد روحی و خبیرالملك كه آنان نیز از گردانندگان مؤثر روزنامه بودند به ایران گسیل داشت (ذیحجۀ ١٣١٣) و دو ماه بعد هر ٣ تن در تبریز به قتل رسیدند (آدمیت، اندیشههای...، ٢٢-٢٣؛ بالایی، ٤٥-٤٦؛ صالحیار، ١١٩؛ آرینپور، ١/ ٣٩١).
از دیگر نویسندگان اختر، میرزایوسف خان مستشارالدوله بود. او كه از پیشروان نظریۀ تغییر و اصلاح خط به شمار میآید، برای نیل به این هدف، فتوایی از حاجی میرزا نصرت، مجتهد مشهد گرفت و با مقالۀ خود در اختر به چاپ رساند. وی نیز سرانجام به اتهام نوشتن مقالههایی با امضای مستعار دربارۀ نابسامانیها در وزارتخانههای ایران، از خدمت دولت معزول و زندانی شد (اعتمادالسلطنه، ٢١٧- ٢١٨؛ تربیت، ٥ -٦؛ بامداد، ٤/ ٤٩٠-٤٩٢).
از دیگر همكاران اختر میتوان میرزا حبیب اصفهانی مترجم حاجی بابای اصفهانی و نویسندۀ غرایب عوائد الملل در باب مردمشناسی و نیز دستور زبان فارسی را نام برد (ملكپور، همانجا؛ نیز نك : آرینپور، ١/ ٣٣٧؛ آدمیت، همان، ٢٢).
ابوالنصر فتحالله خان شیبانی نیز از شاعرانی بود كه اشعار برگزیده و وطنی او در اختر به چاپ میرسید (براون، تاریخ ادبیات...، ٢٤٤). از دیگر نویسندگان اختر، محمدعلی خان كاشانی، ناشر ثریا و پرورش، و میرزا حبیب دستان را كه از بدو تأسیس اختر با آن همكاری داشت، میتوان نام برد (بامداد، ١/ ٣٢٦؛ براون، تاریخ مطبوعات، ٢/ ١٤٦-١٤٧؛ كهن، ١/ ١٠١؛ محیط طباطبایی، ٣٩).
اختر چندی جمالالدین اسدآبادی را به سبب همكاریش با ملكم خان در انتشار روزنامۀ قانون مورد اعتراض و انتقاد قرار داد، اما هنگامی كه وی در ١٣١٠ق به دعوت سلطان عبدالحمید برای پیش برد اندیشۀ اتحاد اسلام از لندن به استانبول آمد، نویسندگان این روزنامه نیز بدو نزدیك شدند و به انتشار عقاید او پرداختند، تا بدانجا كه با اقدامات علاءالملك، سفیر ایران، اختر كه نزدیك به ٢٠ سال آیینۀ اندیشههای ایرانیانی بود كه به قصد و امید ایجاد دگرگونی در اوضاع نابسامان وطن خویش دل به غربت سپرده بودند، در ١٣١٣ق/ ١٨٩٥م توقیف و تعطیل شد (همو، ٣٩-٤٠).
مآخذ
آدمیت، فریدون، اندیشۀ ترقی و حكومت قانون، تهران، ١٣٥٦ش؛
همو، اندیشههای میرزا آقاخان كرمانی، تهران، ١٣٥٧ش؛
همو، شورش بر امتیازنامۀ رژی، تهران، ١٣٦٠ش؛
آرینپور، یحیى، از صبا تا نیما، تهران، ١٣٥٤ش؛
اعتمادالسلطنه، محمد حسن، روزنامۀ خاطرات، تهران، ١٣٤٥ش؛
بامداد، محمود، شرح حال رجال ایران، تهران، ١٣٧١ش؛
بالایی، كریستف و میشل كویی پرس، سرچشمههای داستان كوتاه فارسی، ترجمۀ احمد كریمی حكاك، تهران، ١٣٦٦ش؛
براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، ترجمۀ رشید یاسمی، ١٣٢٩ش؛
همو، تاریخ مطبوعات و ادبیات ایران در دورۀ مشروطیت، ترجمۀ محمد عباسی، تهران، ١٣٣٧ش؛
تربیت، محمدعلی، دانشمندان آذربایجان، تهران، ١٣١٤ش؛
ساسانی، خان ملك، یادبودهای سفارت استانبول، تهران، ١٣٤٥ش؛
سردارینیا، صمد، مشاهیر آذربایجان، تبریز، انتشارات ذوقی؛
صالحیار، غلامحسین، چشمانداز جهانی و ویژگیهای ایرانی مطبوعات، تهران، ١٣٥٥ش؛
صدرهاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، تهران، ١٣٦٣ش؛
فراهانی، میرزا حسین، سفرنامه، به كوشش حافظ فرمانفرمائیان، تهران، ١٣٤٢ش؛
كسروی، احمد، تاریخ مشروطۀ ایران، تهران، ١٣٤٤ش؛
كهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٠ش؛
محیط طباطبایی، محمد، تاریخ تحلیلی مطبوعات، تهران، ١٣٦٦ش؛
ملكپور، جمشید، ادبیات نمایشی در ایران، تهران، ١٣٦٣ش؛
ناطق، هما، مقدمه بر روزنامۀ قانون میرزا ملكم خان، تهران، ١٣٥٥ش.
پیرایه یغمایی