اَبوالعَلاءْ عَطاءِ بْنِ یعْقوبِ غَزْنَوی رازی، ملقب به ناكوك (د ٤٩١ ق / ١٠٩٨ م)، ادیب عمید و شاعر ذواللسانین و دبیر دورۀ دوم روزگار غزنویان. عنوان عمید كه بعضی از تذكره‌ها به او داده‌اند، حكایت از مقام دیوانی او دارد (عوفی، ١ / ١٢٢-١٢٣؛ اوحدی، ٦٨٥). از تاریخ تولد و احوال زندگی او اطلاعی در دست نیست، جز آنكه وی در پی بركناری از منصب دبیری به دستور سلطان ابراهیم بن مسعود (حك‌ ٤٥١-٤٩٢ ق) به زندان لاهور افتاد و ٨ سال را در بند گذراند (عوفی، همانجا). اینكه هدایت وفات او را در ٤٧١ ق نوشته است (١ / ٨٧٣)، ظاهراً تحریف رقم ٤٩١ است.
ابوالعلاء با شاعران دربار غزنوی از جمله مسعود سعد سلمان (د ٥١٥ ق) و ابوالفرج رونی آشنایی داشت (اوحدی، ٦٨٦؛ هدایت، همانجا) و از اشارات ستایش‌آمیزی كه مسعود سعد در اشعار خود به او كرده و از ابیاتی كه در رثای او سروده (ص ٣٦٧، ٦٠٣)، برمی‌آید كه روابط میان آن دو بسیار دوستانه بوده است.
ابوالعلاء به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌گفته و نمونه‌هایی از سروده‌هـای او در تذكره‌هـا و كتـب تراجم دیده می‌شود (نك‌ : باخرزی، ٢ / ٩٤١-٩٤٣؛ یاقوت، ١١ / ١٧٧-١٨١؛ عوفی، ١ / ١٢٢-١٢٥؛ هدایت، ٨٧٣-٨٧٦). عوفی (١ / ١٢٢) و یاقوت (١١ / ١٧١-١٧٢) از دیوانهای فارسی و عربی او یاد كرده‌اند كه در شرق و غرب عالم اسلامی خواستاران بسیار داشته است. وی در ترسل توانایی خاص داشته و در یكی از نامه‌های خود كه یاقوت (١١ / ١٧٢-١٧٣) بخشی از آن را نقل كرده است، ممدوح و مخاطب را با الفاظ و اصطلاحات علم نحو مدح و ثنا گفته و قدرت و تبحر خود را در ادای مطالب به صورت مصنوع و مزین ابراز داشته است.
دو اثر به ابوالعلاء منسوب است:
١. برزونامه، كه منظومه‌ای است حماسی در سرگذشت برزو پسر سهراب و در واقع مجموعه‌ای است از افسانه‌های مربوط به خاندان رستم كه فردوسی به آنها نپرداخته و ظاهراً ابوالعلاء این منظومه را به عنوان ذیلی بر شاهنامه در نظر داشته است (ژول‌مول، I / ٦٤). برزونامه با بخشی از داستان سهراب، بدان‌سان كه در شاهنامه آمده است، آغاز می‌شود و در برخی موارد ابیاتی از شاهنامه را با اندك تفاوتی دربردارد. این منظومه كلامی نسبتاً پخته و استوار دارد و سبك آن نزدیك به شیوۀ فردوسی است و تا حدودی از تأثیر عناصر فرهنگ و زبان عربی بركنار مانده است (صفا، حماسه‌سرایی، ٣٠٣، ٣٠٧-٣١٠). برخلاف بیشتر آثار مشابه که در سدۀ ٦ ق و پس از آن پدید آمده‌اند، در این اثر اصل روایات و داستانها نزدیک به صورت اولیه باقی مانده است. از این کیفیات و نیز از ویژگیهای سبکی این اثر (نک‌ : همان، ٣٠٧- ٣٠٨) برمی‌آید كه زمان نظم آن نباید بعد از سدۀ ٦ ق باشد (ژول مول، I / ٦٦) و با اینكه در هیچ یك از منابع نامی از سرایندۀ برزونامه در میان نیست، اما امروز با استناد به گفتۀ آنكتیل دوپرون و براساس نسخه‌ای كه او در دست داشته است (نك‌ : صفا، تاریخ ادبیات، ٢ / ٤٧٨)، آن را از آثار ابوالعلاء شمرده‌اند. از برزونامه دو نسخۀ خطی در كتابخانۀ ملی پاریس هست كه یكی از آن دو دارای ٠٠٠‘٦٠ بیت بوده كه ٠٠٠‘ ٣ بیت از پایان نسخه افتاده است (بلوشه، III / ١٥, ١٦). نسخه‌های دیگری از این اثر در كتابخانۀ بادلیان و نیز در كتابخانۀ مجلس موجود است (اته، I / ٤٥٦؛ شورا، ١١ / ٣٩). بخشهایی از این منظومه جداگانه چاپ شده است. بخشی را كه دربارۀ یكی از شكارهای برزوست، كُزه‌گارتن چاپ و ترجمه كرده است و سپس فولرس و دوساسی آن بخش را دوباره به چاپ رسانده‌اند (ژول مول، I / ٦٧). قسمتی دیگر از برزونامه با عنوان «سوسن نامه» به كوشش ماكان به ضمیمۀ شاهنامۀ طبع خود او آورده شده است. این ضمیمه بخشی دیگر از برزونامه را نیز كه در بعضی از نسخه‌های شاهنامه راه یافته بود، دربردارد (صفا، همانجا).
٢. بیژن‌نامه، كه داستانی منظوم در احوال بیژن پسر گیو، پهلوان ایرانی است وبسیاری از ابیات آن از داستان بیژن و منیژۀ فردوسی برگرفته شده است (مثلاً نك‌ : بیژن‌نامه، گ٤ الف، ١٥ الف، ٢٦ ب، ٤٩ ب؛ قس: فردوسی، ٣ / ١٤٩، ١٦٠، ١٧٣، ١٧٤، ١٩٨). نسخه‌ای از این اثر بدون نام سراینده در موزۀ بریتانیا موجود است (ریو، شم‌ ١٩٩؛ مركزی، شم‌ ١٥٠٠). از اشاره‌ای كه شاعر در آخرین بیت آن به اثر دیگرش، برزونامه می‌كند، معلوم می‌شود كه این دو اثر از یك شاعر است ( نیز نك‌ : ریو، ١٣٢-١٣٣؛ صفا، حماسه‌سرایی، ٣١٦-٣١٧).

مآخذ

اوحدی بلیانی، محمد بن معین‌الدین، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی ملك، شم‌ ٥٣٢٤؛
باخرزی، علی بن حسن، دمیة القصر و عصرة اهل العصر، به كوشش محمد تونجی، بیروت، ١٣٩١ ق؛
بیژن‌نامه، منسوب به ابوالعلاء عطاء بن یعقوب، نسخۀ خطی موزۀ بریتانیا، شم‌ ٢٩٤٦ Or؛
شورا، خطی؛
صفا، ذبیح‌الله، تاریخ ادبیات در ایران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
همو، حماسه‌سرایی در ایران، تهران، ١٣٦٣ ش؛
عوفی، محمد، تذكرۀ لباب‌ الالباب، با تعلیقات محمد قزوینی، تهران، ١٣٦١ ش؛
فردوسی، شاهنامه، به كوشش ژول مول، تهران، ١٣٤٥ ش؛
مركزی، میكروفیلمها؛
مسعود سعد سلمان، دیوان، به كوشش رشید یاسمی، تهران، ١٣١٨ ش؛
هدایت، رضاقلی‌خان، مجمع‌الفصحا، به كوشش مظاهر مصفا، تهران، ١٣٣٩ ش؛
یاقوت، ادبا؛
نیز:

Biochet, E., Catalogue des manuscrits persans, paris, ١٩٢٨;
Ethé, H., Catalogue of the persian Turkish Hindûstânî and pushtû Manuscripts in the Bodleian Library, Oxford. ١٨٨٩;
Jules Mohl, M., introd. LeLivre des Rois, paris, ١٨٣٨;
Rieu, Ch., Supplement to the Catalogue of the persian Manuscripts, London, ١٨٩٥.

حبیبه دانش‌آموز