بِلْگْرامی‌، امیرحیدر (١١٦٥-١٢١٧ق‌ / ١٧٥٢-١٨٠٢م‌)، پسر نورالحسین‌ و نوادۀ میر غلامعلی‌ آزادِ شاعر، فقیه‌ حنفی‌، تاریخ‌نگار، شاعر و نحوی‌ شبه‌قاره‌. وی‌ در بلگرام‌ زاده‌ شد و در ٣ سالگی‌ پدر خود را از دست‌ داد. آموزشهای‌ ابتدایی‌ را نزد سیدمحمد متخلص‌ به‌ شاعر بلگرامی‌ (د ١١٨٥ق‌ / ١٧٧١م‌) در زادگاه‌ خود فرا گرفت‌؛ سپس‌ در ١١٧٩ق‌ / ١٧٦٥م‌ نیایش‌ وی‌ را نزد خود به‌ اورنگ‌آباد فرا خواند و به‌ آموزش‌ و پرورش‌ او پرداخت‌ (علی‌ حسن‌، ٣٩).
امیرحیدر در اورنگ‌آباد نزد نورالهدی‌ اورنگ‌آبادی‌ (د ١٢١٠ق‌ / ١٧٩٥م‌) و حکیم‌ عبدالسلام‌ برهان‌ پوری‌ (د ١١٩٢ق‌ / ١٧٧٨م‌) دانش‌ اندوخت‌ (عبدالحی‌، ٧ / ٨٣) و در زبان‌ عربی‌ و فارسی‌ و اقسام‌ نثر و نظم‌ مهارت‌ یافت‌ (افسوس‌، ١٥٩-١٦٠). آن‌گاه‌ از طرف‌ کمپانی‌ هند شرقی‌ در دادگاه‌ عالی‌ دارالامارۀ کلکته‌ مفتی‌ و قاضی‌ کل‌ شد و سالها در این‌ سمت‌ ماند (همانجاها؛ حبیب‌الرحمان‌، ١٢٠). وی‌ در فقه‌ و قضا دستی‌ قوی‌ داشت‌ و مردی‌ متدین‌ و دادگر به‌شمار می‌رفت‌ (افسوس‌، علی‌ حسن‌، همانجاها؛ خلیل‌، ١٤؛ ملکاپوری‌، ٢١٨-٢١٩).
امیرحیدر در راه‌ سفر از کلکته‌ به‌ عظیم‌آباد در مرشدآباد درگذشت‌ (علی‌ حسن‌، همانجا). وی‌ فرزندی‌ به‌ نام‌ امیرحسن‌ داشت‌ که‌ مؤلف‌ کتابی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌، موسوم‌ به‌ المداخل‌ و المخارج‌ است‌ که‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ موجود است‌ (آقابزرگ‌، ٢٠ / ٢٣٥). احفاد و اعقاب‌ امیرحیدر به‌ مذهب‌ تشیع‌ گرویدند و هم‌ اکنون‌ در دکن‌ و پاکستان‌ زندگی‌ می‌کنند ( اردو...،١ / ١٠٦).

آثار

نوشته‌های‌ امیرحیدر همگی‌ به‌ زبان‌ فارسی‌ است‌:
١. رساله‌ در احکام‌ عُشر و خراج‌ مالکان‌ زمین‌ و بیان‌ عاشر، از دیدگاه‌ فقه‌ اسلامی‌ که‌ در ١٢٠٧ق‌ / ١٧٩٣م‌ تألیف‌ کرد و همان‌ سال‌ در کلکته‌ به‌ طبع‌ رسید. ترجمۀ انگلیسی‌ این‌ کتاب‌ در مجموعۀ «رسائل‌ شرقی‌١» در١٢١٢ق‌ / ١٧٩٧م‌ در همان‌جا چاپ‌ شد.
٢. تحقیق‌الاصطلاحات‌، فرهنگ‌نامه‌ای‌ الفبایی‌ است‌، مشتمل‌ بر واژه‌ها و اصطلاحات‌ ادبی‌ و عرفانی‌ و کلامی‌، همراه‌ با نام‌ و مختصری‌ از احوال‌ برخی‌ شاعران‌. پاره‌ای‌ از تعابیر کنایی‌ و استعاری‌ رسوم‌ و شعایر ایرانی‌ و هندی‌ این‌ اثر جالب‌ است‌. منابع‌ این‌ فرهنگ‌ دیوانهای‌ استادان‌ شعر فارسی‌، محاورات‌ مردم‌ و شنیده‌های‌ مؤلف‌ از آزاد بلگرامی‌ است‌. در این‌ فرهنگ‌ برای‌ هر اصطلاح‌، شاهد شعری‌ هم‌ ذکر گردیده‌، و معنای‌ آن‌ با معنا یا معانی‌ مندرج‌ در فرهنگ‌نامه‌های‌ مشابه‌ سنجیده‌ شده‌ است‌. نسخه‌ای‌ از این‌ کتاب‌ در تهران‌ نگهداری‌ می‌شود (شورا، ١٠ / ١٥٥٤).
٣. دیوان‌. امیرحیدر به‌ فارسی‌ شعر می‌سروده‌، و «امیر» تخلص‌ می‌کرده‌ است‌. آزاد بلگرامی‌ در بیاض‌ خود (خطی‌، شم‌ ١٤٠ فارسی‌، لکهنو، کتابخانۀ ندوۀالعلماء) اشعار او را ثبت‌ کرده‌ است‌. در تذکره‌های‌ شعرا نیز نمونۀ کلام‌ او آمده‌ است‌ (علی‌ حسن‌، همانجا؛ ملکاپوری‌، ٢١٩).
٤. رقعات‌ حیدر، نسخۀ خطی‌ آن‌ موجود در کتابخانۀ آصفیه‌ ( فهرست‌...، / ١٢٤).
٥. سوانح‌ اکبری‌، در تاریخ‌ اکبر پادشاه‌ از تولد تا سال‌ ٢٤ جلوس‌ او مطابق‌ با ٩٨٧ق‌ / ١٥٧٩م‌. عمدۀ مطالب‌ آن‌ براساس‌ اکبرنامۀ ابوالفضل‌ علامی‌، و دیگر آثاری‌ چون‌ منتخب‌ التواریخ‌ بدائونی‌، و اکبرنامۀ الله‌داد قاضی‌ و تاریخ‌ فرشته‌ نگاشته‌ شده‌ است‌. نسخۀ خطی‌ این‌ کتاب‌ در لندن‌ نگهداری‌ می‌شود (ریو، .(III / ٩٣٠
٦. کلمات‌ النبیل‌ فی‌ شرح‌ انشاء میرعبدالجلیل‌، در ١١٨٦ق‌ / ١٧٧٢م‌ در شرح‌ آیات‌ قرآنی‌ و کلمات‌ دشوار کتاب‌ انشاء عبدالجلیل‌ بلگرامی‌ (د ١١٣٨ق‌ / ١٧٢٦م‌) نگاشته‌ شد. این‌ کتاب‌ در ١٢٦٩ق‌ / ١٨٥٣م‌ در کانپور به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
٧. منتخب‌ الصرف‌، در دستور زبان‌ عربی‌. گزیدۀ آن‌ به‌ کوشش‌ رولاندسن‌ در ١٢٤٣ق‌ / ١٨٢٧م‌ در مدرس‌ طبع‌ شده‌ است‌.
٨. منتخب‌ النحو، در اقسام‌ اسم‌ و فعل‌ و حرف‌ در زبان‌ عربی‌. این‌ کتاب‌ در ١٢١٤ق‌ / ١٧٩٩م‌ تألیف‌، و در ١٢٩٢ق‌ / ١٨٧٥م‌ در مدرس‌ چاپ‌ شده‌ است‌.

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعۀ؛
اردو دائرۀ معارف‌ اسلامیه‌، پنجاب‌ / لاهور، ١٣٨٤ق‌ / ١٩٦٤م‌؛
افسوس‌، میر شیرعلی‌، آرایش‌ محفل‌، به‌ کوشش‌ کلب‌علی‌ خان‌ فائق‌، لاهور، ١٩٦٣م‌؛
حبیب‌ الرحمان‌، حکیم‌، ثلاثۀ غساله‌، ترجمه‌ و تعلیقات‌ عارف‌ نوشاهی‌، لاهور، ١٩٩٥م‌؛
خلیل‌، علی‌ ابراهیم‌، صحف‌ ابراهیم‌، به‌ کوشش‌ عابدرضا بیدار، پتنه‌، ١٩٧٨م‌؛
شورا، خطی‌؛
عبدالحی‌، نزهۀ الخواطر، حیدرآباد دکن‌، ١٣٩٩ق‌ / ١٩٧٩م‌؛
علی‌حسن‌ خان‌، صبح‌ گلشن‌، بهوپال‌، ١٢٩٥ق‌؛
فهرست‌ کتب‌ عربی‌، فارسی‌ و اردو مخزونۀ کتب‌خانۀ آصفیۀ سرکار عالی‌، حیدرآباد دکن‌، ١٣٣٢ق‌؛
ملکاپوری‌، محمد عبدالجبار خان‌، محبوب‌الزمن‌ تذکرۀ شعرای‌ دکن‌، حیدرآباد دکن‌، ١٣٣٣ق‌؛
نیز:

Rieu, Ch., Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum, London, ١٩٦٦.

عارف‌ نوشاهی‌