دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٣٦ - اسماعیل حقی عالیشان

اسماعیل حقی عالیشان

اِسْماعیل‌ حَقّی عالیشان‌ (١٢٨٨-١٣٦٣ق‌/ ١٨٧١-١٩٤٤م‌)، ادیب‌، سیاستمدار، زندگی نامه‌نویس‌ و مترجم‌ معاصر ترك‌. نام‌ او با پسوند الدم‌ نیز آمده‌ است‌ (نك‌ : اوزگه‌، III/ ١٣٥١؛ «دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٢١).
اسماعیل‌ حقی در استانبول‌ زاده‌ شد و پدرش‌ جاویدبك‌ ویراستار نشریۀ وابسته‌ به‌ توپخانه‌ بود (همانجا). در برخی منابع‌ به‌ خدمت‌ خود او نیز در توپخانه‌ اشاره‌ شده‌ است‌ (بانارلی، ١٠٠٩؛ IA, V(٢)/ ١١١٥). پس‌ از تحصیل‌در دبیرستان‌فوزیه‌ به‌دورۀ عالی «كالج‌سلطنتیعلوم‌سیاسی» راه‌ یافت‌ و در ١٣٠٦ق‌/ ١٨٨٩م‌ در وزارت‌ خارجه‌ استخدام‌ شد و پس‌ از ١٩ سال‌ خدمت‌، مدیر دایرۀ كنسولی، و در ١٩٠٩م‌ سركنسول‌ در مارسی و در ١٩١٨م‌ به‌ سركنسولی در مونیخ‌ و زوریخ‌ برگزیده‌ شد و سرانجام‌ در سال‌ بعد، در دورۀ صدارت‌ داماد فرید دوم‌، معزول‌ شد. در ١٩٢٥م‌ به درخواست‌ خود بازنشسته‌ شد (نك‌ : IV/ ١٩١ , EI٢ ؛ «دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا)؛ سپس‌ به‌ هیأت‌ تحریریۀ مجلۀ اجتهاد زیر نظر عبدالله‌ جودت‌ پیوست‌ و مقالات‌ ادبی، اجتماعی و اقتصادی‌ خود را تا ١٩٣٢م‌ در آن‌ منتشر میكرد (EI٢، همانجا). علاقه‌اش‌ به‌ هنر نقاشی سبب‌ ازدواج‌ او با برادرزادۀ عثمان‌ حمدی‌ نقاش‌ بزرگ‌ ترك‌ شد («دائرۀ المعارف‌ دیانت‌»، همانجا). به‌ گفتۀ برخی، همسر اسماعیل‌، نوۀ صدراعظم‌ سابق‌ ابراهیم‌ ادهم‌ پاشا بوده‌ است‌ (EI٢، همانجا) و ثمرۀ این ‌ازدواج ‌«سداد حقیبك‌»، معمار پرآوازۀ ترك‌ است‌ («دائرةالمعارف‌ استانبول‌»، IX/ ٤٩٩٥-٤٩٩٦؛ «دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، همانجا). سرانجام‌،اسماعیل‌حقیدر استانبول‌درگذشت‌ ودر گورستان‌«زنجیرلی كویو» به‌ خاك‌ سپرده‌ شد (همانجا).
اسماعیل‌ حقی نویسندگی را در هنگام‌ تحصیل‌ آغاز كرد و نخستین‌ اثرش‌ در ١٥ سالگی، در نشریۀ نخل‌ امل‌ به‌ چاپ‌ رسید (همانجا)؛ سپس‌ فعالیت‌ ادبی را با سرودن‌ اشعار و نوشتن‌ مقاله‌، رساله‌ و نقدهای‌ ادبی در مجلۀ مكتب‌ ادامه داد. در خلال‌ سالهای‌ ١٨٩١-١٨٩٤م‌ ضمن‌ سردبیری‌ نشریۀ مكتب‌، به‌ مسائل‌ ادبی پرداخت‌ و در تحلیل‌ و نقد شعر گامهای‌ ارزشم‌ندی‌ برداشت‌ (دومان‌، ٢٥٠؛ لوند، ٢١٠) و از اركان‌ انجم‌ن‌ ادبی ثروت‌ فنون‌ شد. در اواخر سدۀ ١٩م‌ وی‌ افزون‌ بر تحقیق‌ مفصل‌ دربارۀ علیشیر نوایی، به‌ انتشار دو رشته‌ زندگینامۀ ادبی پرداخت‌ («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٢١-٢٢؛ بانارلی، ١٠١٠).
زندگی نامه‌های‌ اسماعیل‌ حقی را میتوان‌ نمونۀ نقد ادبیات‌ نوین‌ تركی دانست‌ ( بستانی، ١٣/ ٣٠٣)، اما از آنجا كه‌ او به‌ هیچ‌ یك‌ از گروههای‌ ادبی آن‌ دوره‌ تعلق‌ نداشت‌، چندان‌ مورد توجه‌
قرار نگرفت‌. به‌ هرحال‌، او در جوانی و در ابتدای‌ راه‌، نشر اینگونه‌ آثار را به‌ كناری‌ نهاد و روی‌ به‌ ترجم‌ه‌ آورد و تا پایان‌ زندگی بدان‌ پرداخت‌ («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، EI٢، همانجاها).
پس‌ از تغییر الفبای‌ تركی و شروع‌ دورۀ نهضت‌ ترجم‌ه‌ (١٩٣٢م‌) ، اسماعیل‌ حقی آثار متعددی‌ از نویسندگان‌ و شعرای‌ غرب‌ - بیشتر فرانسوی‌ - چون‌ لامارتین‌، مورووا، پییر لوتی، بنوا، فلوبر و نیز شكسپیر و تولستوی‌ ترجم‌ه‌ كرد؛ از این‌روی‌، او را مروج‌ سمبولیسم‌ و ادبیات‌ فرانسه در تركیه دانسته‌اند («دائرةالمعارف‌ دیانت‌»، XI/ ٢٢؛ اوزون‌، ٢٢٩-٢٣٠). او را از پیروان‌ مكتب‌ كهن‌ شرق‌ به‌ شم‌ار آورده‌اند (IA, V(٢)/ ١١١٥).

آثار

الف‌ - تألیفات‌

١. نویسندگان‌ ترك‌ در سدۀ ١٤». این‌ اثر در ٤ دفتر جداگانه‌ چاپ‌ شده‌ است‌. دفتر یكم‌: احمد مدحت‌ افندی‌، دفتر دوم‌: اكرم‌ بك‌، دفتر سوم‌: جودت‌ پاشا (استانبول‌، ١٣٠٨ق‌/ ١٨٩١م)‌)، دفتر چهارم‌: شم‌س‌ الدین‌ سامی (استانبول‌، ١٣١١ق‌/ ١٨٩٣م‌)، همراه‌ با تحقیقی دربارۀ تئاتر و نقد آثار تئاتری‌ شم‌س‌ الدین‌ سامی. این‌ ٤ دفتر ارزیابی دقیقی دربارۀ این‌ نویسندگان‌ و آثارشان‌ است‌. ٢. «شاعران‌ هم‌عصر ما»، (استانبول‌، ١٣١١ق‌). در این‌ اثر اشعار معلم‌ جودی‌، امین‌ همایی، علی روحی، نبی زاده‌ كاظم‌ با نقد و ارزیابی، معرفی میشود. ٣. «ادیبان‌ مشهور عثمانی». از این‌ اثر تنها یك‌ دفتر با عنوان‌ معلم‌ ناجی در استانبول‌ (١٣١١ق‌) انتشار یافته‌ است‌.

ب‌ - ترجم‌ه‌ها

١. منتخبات‌ تراجم‌ مشاهیر، استانبول‌، ١٣٠٧ق‌. اسماعیل‌ حقی این‌ جنگ‌ را همراه‌ با ابراهیم‌ فهیم‌ گرد آورده‌ است‌. گلچینی از ادبیات‌ فرانسه‌ و برخی ترجم‌ه‌های‌ دیگر نیز در كتاب‌ گنجانده‌ شده‌ است‌. ٢. «گلهای‌ رنج‌» از شارل‌ بودلر، استانبول‌، ١٩٢٧م‌. ترجم‌ۀ روان‌ و سلیس‌ این‌ اثر سبب‌ محبوبیت‌ شاعر سمبولیست‌ فرانسه در میان‌ ادب‌ دوستان‌ ترك‌ شد.

مآخذ: بستانی؛ نیز:

Banarl o , N.S., Türk edebiyâtı târihi, Istanbul, ١٩٧١;
Duman, H., Arap harfli süreli yayınlar toplu katalogu, Istanbul, ١٩٨٦;
EI٢ ;
IA;
Istanbul ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٦٧;
Levend, A.S., Türk edebiyatı tarihi, Ankara, ١٩٨٤;
Özege, M. S., Eski harflerle basılmıs türkçe eserler katalogu, Istanbul,١٩٧٥;
Özön, M. N., Son asır türk edebiyatı tarihi, Istanbul, ١٩٤٥;
Türkiye diyanet vakfı Islâm ansiklopedisi, Istanbul, ١٩٩٥.
ناصر شعاریان‌ستاری‌