اَدْهَم‌، میرزا ابراهیم‌ (د ١٠٦٠ق‌/ ١٦٥٠م‌)، فرزند میرزا محمد رضی‌ آرتیمانی‌، از شعرای‌ شیعه‌ مذهب‌ و قلندروش‌ عصر صفویه‌. او در آرتیمان‌ تویسركان به‌ دنیا آمد (صدیق‌ حسن‌خان‌، ٤١؛ پارسا، ٦٤٧). با توجه به‌ درگذشت وی‌ (١٠٦٠ق‌) و اینكه‌ در هنگام‌ مرگ‌ ٤٠ سال‌ داشت‌ (گلچین‌ معانی‌، ٧٧)، می‌توان‌ گفت‌ كه‌ در حدود سال‌ ١٠٢٠ق‌/ ١٦١١م‌ زاده‌ شده‌ است‌. ادهم‌ در خانواده‌ای‌ اهل‌ شعر و ادب پرورش‌ یافت‌. پدر وی‌ میر محمد رضی از شاعران‌ صوفی‌ مشرب بود كه‌ در اصفهان‌ به‌ جمع‌ میرزایان‌ دفتر شاه‌ عباس‌ اول‌ درآمد و سپس‌ با زنی‌ از خاندان‌ صفوی‌ ازدواج‌ كرد؛ ازاین‌روی‌ میرزا ابراهیم‌ ادهم‌ از جانب‌ مادر صفوی‌ بود (نك‌ : آزادبلگرامی‌، ٨٤؛ سیدعلی‌ حسن‌خان‌، ١٧٩؛ صفا، ٥(٢)/ ١٠٦٩- ١٠٧٠).
از تحصیلات او اطلاع‌ چندانی‌ در دست‌ نیست‌، جز آنكه‌ چندی‌ نزد میر محمدباقر داماد استرابادی‌ اصفهانی‌ شاگردی‌ كرد (گلچین‌ معانی‌، همانجا) و سپس رهسپار هند شد و به‌ پایمردی‌ حكیم‌ داوود، معروف‌ به‌ تقرب‌ خان‌، از امرای‌ عهد شاه‌ جهان‌، به‌ دربار راه‌ یافت‌ (نصرآبادی‌، ٣٥٩؛ آزاد بلگرامی‌، همانجا؛ آرزو، ١٢١) و با یكی‌ از نوادگان‌ شاه‌ ازدواج‌ كرد (آفتاب‌ رای‌، ١/ ٤٨؛ گلچین‌ معانی‌، ٧٩)، اما به‌ سبب‌ ارتكاب‌ مناهی‌ و حركات‌ ناشایست‌، منزلت‌ خویش‌ را از دست‌ داد و به‌ زندان‌ افتاد (نصرآبادی‌، آرزو، آزاد بلگرامی‌ ، همانجاها؛ سرخوش‌، ٣) و سرانجام‌ در شاه‌ جهان‌ آباد (دهلی‌) درگذشت‌ (آزادبلگرامی‌، همانجا؛ عبدالغنی‌، ١١)، یا به‌ روایتی‌ دیگر كشته‌ شد (كشن‌ چند، ١٢).
اشعار میرزا ابراهیم‌ به‌ سبك‌ پیشینیان‌ و مشحون‌ از ابهام‌ و تمثیل‌ است‌ (سرخوش‌، آزاد بلگرامی‌، كشن‌ چند، همانجاها؛ گلچین‌ معانی‌، ٧٧). به‌ نظر می‌رسد كه‌ وی‌ در روزگار خود از شهرتی‌ برخوردار بوده‌، زیرا صائب‌ تبریزی‌ (د ١٠٨١ق‌) یكی‌ از اشعار او را در یكی‌ از غزلهای‌ خویش‌ تضمین‌ كرده‌ است‌ (آزاد بلگرامی‌، همانجا؛ صدیق‌ حسن‌خان‌، همانجا).
ادهم‌ ابیاتی‌ در ستایش‌ خاندان‌ عصمت‌ سروده‌ است‌ (نك‌ : نصرآبادی‌، ٣٥٩؛ گلچین‌ معانی‌، ٨٠، ٨٢، ٨٩). گفته‌ شده‌ كه‌ وی‌ دیوان‌ مختصری‌ داشته‌ است‌ (آزاد بلگرامی‌، ٧٨)، برخی‌ شمار اشعار وی‌ را ٥ هزار (صدیق‌ حسن‌ خان‌، همانجا) و برخی‌ دیگر چون‌ صاحب‌ قصص‌ الخاقانی‌ بیش‌ از ١٠ هزار بیت‌ دانسته‌اند (گلچین‌ معانی‌، ٧٨). به‌ نظر می‌رسد نسخه‌ای‌ كه‌ با عنوان‌ دیوان‌ ابراهیم‌ ادهم‌ در كتابخانه‌ها موجود است‌ (نك‌ : منزوی‌، خطی‌، ٣/ ٢٢٢٠؛ نوشاهی‌، ٤٧٢)، متعلق‌ به‌ ادهم‌ دیگری‌ است‌ (نك‌ : منزوی‌، خطی‌ مشترك‌، ٧(١)/ ٩٣٥-٩٣٦).
گلچین‌ معانی‌، «ساقی‌نامۀ» وی‌ را كه‌ احتمالاً بخشی‌ از دیوان‌ او بوده‌، در تذكرۀ پیمانه‌ به‌ چاپ‌ رسانده‌ است‌ (ص‌ ٨١-٩٠). این‌ «ساقی‌نامه‌» كه‌ مشتمل‌ بر قریب‌ ٢٣٠ بیت‌ است‌، در شیوایی‌ و استواری و شهرت‌ به‌ مرتبۀ ساقی‌ نامۀ پدرش‌ نمی‌رسد. گلچین‌ معانی‌ یك‌ مثنوی‌ در تتبع‌ مخزن‌ الاسرار و مثنوی‌ دیگری‌ با عنوان‌ رفیق‌ السالكین‌ نیز به‌ وی‌ نسبت‌ داده‌ است‌ (ص‌ ٧٨). از آنجا كه‌ این‌ دو مثنوی‌ در نسخۀ خطی‌ دیوانی‌ آمده‌ (نك‌ : منزوی‌، همانجا) كه‌ احتمالاً سرایندۀ آن‌ كسی‌ دیگر است‌، در انتساب‌ این‌ مثنوی‌ نیز به‌ وی‌ می‌توان‌ تردید كرد.
برخی‌ نیز ازهار گلشن‌ یا درة التاج‌ را از میرزا ابراهیم‌ ادهم‌ دانسته‌اند (نك‌ : دانش‌ پژوه‌، ٤/ ١٢١؛ مركزی‌، ١٤/ ٣٨٣٩)، اما این‌ منظومه‌ نیز از آن‌ كسی‌ دیگر به‌ نام‌ ابراهیم‌ بردعی‌ تبریزی‌ هیبتی‌ گلشنی‌ متوفای‌ ٩٤٠ق‌ است‌ (شورا، ٨/ ٢٣١٧).

مآخذ

آرزو، علی‌، مجمع‌ النفائس‌، به‌ كوشش‌ زیب‌ النساء سلطان‌ علی‌، تهران‌، ١٣٥٦ش‌؛
آزاد بلگرامی‌، غلام‌ علی‌، مآثرالكرام‌ ( سرو آزاد)، به‌ كوشش‌ عبدالله‌ خان‌، لاهور، ١٩١٣م‌؛
آفتاب‌ رای‌ لكهنوی‌، ریاض‌ العارفین‌، به‌ كوشش‌ حسام‌ الدین‌ راشدی‌، ١٣٩٦ق‌/ ١٩٧٧م‌؛
پارسا، عبدالرحمان‌، ارمغان‌، ١٣١٧ش‌، س‌ ١٩، شم‌ ٩-١٠؛
دانش‌پژوه‌، محمدتقی‌ و ایرج‌ افشار، «ازهار گلشن‌»، نشریۀ كتابخانۀ مركزی‌ دانشگاه‌ تهران‌، نسخه‌های‌ خطی‌، تهران‌، ١٣٤٤ش‌؛
سرخوش‌، كلمات‌ الشعراء، به‌ كوشش‌ صادق‌ علی‌ دلاوری‌، لاهور، ١٩٤٢م‌؛
سیدعلی‌ حسن‌ خان‌، صبح‌ گلشن‌، كلكته‌، ١٢٩٥ق‌؛
شورا، خطی‌؛
صدیق‌ حسن‌ خان‌، محمد، شمع‌ انجمن‌، بهوپال‌، ١٢٩٣ق‌؛
صفا، ذبیح‌الله‌، تاریخ‌ ادبیات‌ در ایران‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌؛
عبدالغنی‌، محمد، تذكرة الشعراء، به‌ كوشش‌ محمد مقتدی‌ خان‌ شروانی‌، علی‌گره‌، ١٩١٦م‌؛
كشن‌چند، اخلاص‌، همیشه‌ بهار، به‌ كوشش‌ وحید قریشی‌، كراچی‌، انجمن‌ ترقی‌ اردو؛
گلچین‌ معانی‌، احمد، تذكرۀ پیمانه‌، مشهد، ١٣٥٩ش‌؛
مركزی‌، خطی‌؛
منزوی‌، خطی‌؛
همو، خطی‌ مشترك‌؛
نصرآبادی‌، محمد طاهر، تذكره‌، تهران‌، ١٣١٧ش‌؛
نوشاهی‌، عارف‌، فهرست‌ نسخه‌های‌ خطی‌ فارسی‌، راولپندی‌، ١٣٥٠ش‌.

غلامعلی آریا