چَمَن، روزنـامۀ سیـاسی ـ اجتمـاعی و خبـری بـه صاحب امتیازی و مدیریت شمس‌المعالی دادستان که در فاصلۀ سالهای ١٣٣٣-١٣٥٤ق / ١٢٩٣-١٣١٣ش در مشهد چاپ و منتشر می‌گردید (صدر هاشمی، ٢ / ١٨٧؛ سلطانی، ٥٨؛ صالحیار، ٢٧٣).
دربارۀ تاریخ، محل تولد و زندگی صاحب امتیاز روزنامه در منابع موجود اطلاعات مستقیمی دیده نمی‌شود، اما در برخی منابع اشاره شده که وی در ١٣٠٣ش در دوران کهولت به‌سر می‌برده است (صدر هاشمی، ٢ / ١٨٨- ١٨٩، به نقل از عبدالقدیر آزاد).
شمس‌المعالی از لحـاظ فکری، آزاداندیش و طرف‌دار عدالت بود (الٰهی، ٩٨) و هرگز به‌سبب مصالح و منافع شخصی، حقیقت را کتمـان نمی‌کرد و اعتنـایی به‌مقام و منصب افراد نداشت (نک‌ : صدرهاشمی، همانجا؛ الٰهی، ٩٩). مدیریت روزنامۀ چمن را مدتی رحمانیان ــ مدیر کتابخانۀ رحمانیان ــ و علی‌نقی سامی بر عهده داشتند (صدرهاشمی، ٢ / ١٨٨). از ٢١ سال انتشار روزنامه، ١٩ سال آن به مدیریت خود شمس‌المعالی دادستان (١٢٩٣-١٣١٢ش)، یک سال به مدیریت رحمانیان (١٣١٢-١٣١٣ش)، و در ١٣١٣ش (یعنی بیست و یکمین سال انتشار روزنامه) مدیریت آن با علی‌نقی سامی بود که بدین ترتیب، ١٨ شماره از روزنامه با مدیریت سامی انتشار یافت (الٰهی، ١٠٠؛ بیات، ١ / ٤٢٦؛ صدرهاشمی، همانجا). این روزنامه در طی سالهای انتشار، دو سردبیر داشت: یکی شیخ احمد تهرانی ملقب به بهار، صاحب امتیاز و مدیر روزنامۀ بهار در ١٣٣٥ق ( اسنادی ... ، ١ / ٥٧٣)، و دیگری، علی اصغر رحیم‌زادۀ صفوی (دهگان، ٣٠٧).
روزنامۀ چمن، دو یا ٣ شماره در هفته منتشر می‌شد (صدر هاشمی، ٢ / ١٨٧). در مجلۀ فلاحت که در مشهد انتشار می‌یافت، اعلام وصول برخی از شماره‌های سال پنجم روزنامه به صورت مرتب درج شده است (همانجا). محل ادارۀ روزنامه در مشهد خیابان خسروی بود. قیمت اشتراک برای یک‌سال ٢٠ قران، برای ٦ ماه ١٠ قران، و تک فروشی ٤ شاهی تعیین شده بود و آگهیها سطری ١٠ شاهی محاسبه می‌گردید (همانجا)؛ اما مانند دیگر روزنامه‌ها یکی از مشکلات چمن، دشواری گرفتن حق اشتراک از مشترکین به‌ویژه مشترکین دارای مقام و منصب بود (همو، ٢ / ١٨٩).
هدف از انتشار روزنامه، دفاع از آزادی، مشروطه‌خواهی، افزایش آگاهی و اطلاع مردم از وضعیت و شرایط اجتماعی و سیاسی کشور اعلام شده بود (الٰهی، ٩٧) روزنامۀ چمن ٨ سال پس از جنبش مشروطیت (١٢٨٥ش) پا به عرصه نهاد. در آن زمان با تشکیل احزاب و جمعیتها، شماری از روزنامه‌ها به طرف‌داری از احزاب و انجمنها شکل گرفتند. روزنامۀ چمن از طرف‌داران حزب دموکرات خراسان بود و آن‌گونه که دربرخی منابع آمده است، ارگان مطبوعاتی این حزب به‌شمار می‌رفت (برزین، تجزیه ... ، ١٦-١٧؛ شهوازی، ٤٩؛ نیز نک‌ : دهگان، ٢٥٥). همچنین برخی از منابع، روزنامۀ چمن را از جمله معروف‌ترین روزنامه‌هایی می‌دانند که پس از مجلس سوم (١٣٣٢ق) در شهرستانها منتشر می‌شده است (کهن، ٢ / ٦٤٧).

دورۀ انتشار روزنامه

در منابع موجود، اشاره‌ای به‌نخستین شمارۀ روزنامۀ چمن نشده، و تنها به سال انتشار روزنامه (١٣٣٣ق / ١٢٩٣ش) اکتفا شده است. ٣ سال پس از این تاریخ، در ٢١ اسفند ١٢٩٦، روزنامه توقیف و انتشار آن متوقف شد، اما در ١٣٣٩ق / ١٢٩٩ش، مجدداً منتشر گردید. پس از مدتی نامعلوم، روزنامه بار دیگر تعطیل شد و در ١٣١٠ش سومین بار انتشار آن آغاز گردید (الٰهی، ١٠٠؛ نیز نک‌ : کهن، همانجا)؛ بدین ترتیب، انتشار این روزنامه، در ٣ دوره بوده است.

محتوای روزنامه

در این روزنامه پس از سرمقاله، مقالاتی با عنوان «آثار افلاک» به چاپ می‌رسید که بیشتر جنبۀ خبری و لحنی طنزآمیز داشت. بخشی از روزنامه به شعر و شاعری اختصاص یافته بود که در آن اشعار جدی و فکاهی به چاپ می‌رسید. همچنین داستانی به صورت پاورقی در صفحات دوم و سوم درج می‌گردید که عنوان آن «دسته بنفشه» بود. آگهی و اعلانات، بخشی دیگر از صفحات روزنامه را تشکیل می‌داد. به‌عنوان مثال در شمارۀ ٤ سال ١٨، سرمقاله‌ای با عنوان «تازه چی داری، قابل عرض هیچ» نوشته شده است؛ یا در ستون شعر، مخمس اشعار جلال الملک ایرج میرزا که محمدحسین ادیب آزاد آنها را تخمیس کرده بود، به چاپ رسیده است (صدرهاشمی، ٢ / ١٨٧- ١٨٨).
سرمقاله‌های روزنامۀ چمن، چنان با لحنی تند و گزنده اوضاع سیاسی و اجتماعی کشور را نقد می‌کرد که بارها مخالفان را واداشت تا بر ضد مدیر روزنامه، دست به مقابله بزنند که ازجملۀ آنها، حمله به خانۀ شمس‌المعالی دادستان و غارت منزل وی بود (نک‌ : الٰهی، ٩٧؛ بیات، ١ / ٤٢٥، ٤٢٦).

علت توقیف روزنامه

٣ سال پس از انتشار، روزنامه با درج مقالاتی دربارۀ زد و بندهای اقتصادی گروهی از متنفذین مشهد، با مخالفت و اعتراض آنان روبه‌رو گردید. مدیر روزنامه دربارۀ علت این اقدامات نوشته است: «چون این ایرادات سکته بر منافع این جمعیت وارد کرده، مبادرت به این اقدام خلاف قانون و این حرکت نامشروع و وحشیانه نموده [اند] ... » (الٰهی، ٩٩؛ بیات، همانجا).
رهبر مخالفان، شخصی به نام میرزا محمد آیت‌الله زاده (محمد نجفی) بود. وی ضمن تحریک برخی از طلاب مدرسۀ فاضل‌خان مشهد به حمله و ضرب و شتم مدیر روزنامه و تحصن در تلگراف‌خانه ــ با نوشتن شکایت‌نامه به والی و رئیس ادارۀ معارف خراسان ــ خواستار توقیف و تعطیلی روزنامه شده بود (همو، ١ / ٤٢٣-٤٢٦). مخالفان بدین حد اکتفا نکردند و به تحریک والی خراسان نیز پرداختند. این امر موجب شد که نامه‌ای در ١٣٣٦ق / ١٢٩٦ش از طرف ادارۀ ایالتی خراسان به ادارۀ معارف خراسان برسد و درآن، ضمن پیشنهاد توقیف و تعطیلی روزنامه، تهدید شود که اگر ادارۀ معارف به‌این‌امر اقدام نکند، ادارۀ ایالتی خود اقدام به تعطیلی روزنامه خواهد کرد (همانجا).
با وجود مقاومت مدیر چمن در برابر این فشارها و فرستادن تلگراف به وزارت معارف و درج مقاله‌ای در روزنامه‌های آزاد، رعد، ستاره، کوکب، وطن و ایران در دفاع از خود، سرانجام در ٢١ اسفند ١٢٩٦ به دستور وزارت معارف، روزنامۀ چمن توقیف و تعطیل شد (نک‌ : الٰهی، ٩٨، ٩٩). این توقیف طولانی ٣ سال ادامه یافت تا سرانجام در ١٣٣٩ق / ١٢٩٩ش مجدداً روزنامه منتشر گردید (همو، ١٠٠). از آخرین شمارۀ روزنامۀ چمن و تاریخ پایان انتشار آن اطلاعی در دست نیست (صالحیار، ٢٧٣؛ برزین، شناسنامه ... ، ١٥٨).

سالنامۀ چمن

در پایان بیستمین سال انتشار روزنامه و آغاز سال بیست و یکم، سالنامه‌ای با ٧٢ صفحه به صاحب‌امتیازی شمس‌المعالی دادستان و سردبیری و مدیریت علی‌نقی سامی کرمانی در چاپخانۀ آزادی خراسان، چاپ و منتشر گردید. متأسفانه سال و تاریخ انتشار سالنامه بر روی آن درج نشده است، اما با توجه به اینکه به بیستمین سال انتشار روزنامه و همچنین جشن هزارۀ فردوسی اشاره شده، می‌توان گفت سالنامه در ١٣١٣ش منتشر گردیده است (صدرهاشمی، ٢ / ١٨٨؛ نک‌ : برزین، همانجا).
شمس‌المعالی دادستان از تغییر مدیر و سردبیر روزنامه بسیار راضی و خشنود بود و دقت وی را در انتخاب مطالب و دادن تزیینات جدید برای زیباسازی روزنامه ستوده است (همانجا). سالنامۀ چمن با تیراژ ٩ هزار نسخه چاپ و منتشر شد (همانجا). در این سالنامه پس از سر مقاله، مقاله‌ای دیگر با عنوان «عالم مطبوعات» چاپ شده، و در آن از عناوین تمامی روزنامه‌ها و مجلاتی که در آن تاریخ منتشر می‌شد، یاد شده است (صدرهاشمی، همانجا).
در پایان باید اشاره کرد که روزنامۀ دیگری نیز با عنوان چمن در تهران به صورت هفتگی به صاحب‌امتیازی علاءالدین محقق با موضوع اجتماعی در تاریخ ١٨ / ٨ / ١٣٣٠ش شروع به چاپ و انتشار کرده است. در منابع اشاره‌ای مبنی بر اینکه آیا این روزنامه ادامۀ همان روزنامۀ چمن مشهد است یا خیر، نشده است.

مآخذ

اسنادی از مشاهیر ادب معاصر ایران، به کوشش علی میرانصاری، تهران، ١٣٧٦ش؛
الٰهی، حسین، روزنامه و روزنامه‌نگاری در خراسان، مشهد، ١٣٧٩ش؛
برزین، مسعود، تجزیه و تحلیل آماری مطبوعات ایران، تهران، ١٣٧٠ش؛
همو، شناسنامۀ مطبوعات ایران (١٢١٥-١٣٥٧ش)، تهران، ١٣٧١ش؛
بیات، کاوه و مسعود کوهستانی‌نژاد، اسناد مطبوعات (١٢٨٦-١٣٢٠ش)، تهران، ١٣٧٢ش؛
دهگان، بهمن، تعلیقات بر اسرار سقوط احمد شاه (خاطرات رحیم‌زادۀ صفوی)، تهران، ١٣٦٢ش؛
سلطانی، مرتضى، فهرست روزنامه‌های فارسی، تهران، ١٣٥٤ش؛
شهوازی بختیاری، ستار، راهنمای مطبوعات خراسان از آغاز تا امروز (١٢٧٩-١٣٨٢)، مشهد، ١٣٨٣ش؛
صالحیار، غلامحسین، چهرۀ مطبوعات معاصر، تهران، ١٣٥١ش؛
صدر هاشمی، محمد، تاریخ جراید و مجلات ایران، اصفهان، ١٣٦٤ش؛
کهن، گوئل، تاریخ سانسور در مطبوعات ایران، تهران، ١٣٦٢ش.

مریم فرزانه