دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ١٩٠ - پرچم
پرچم
نویسنده (ها) :
رحیم رئیس نیا
آخرین بروز رسانی :
چهارشنبه ٢١ خرداد ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
پَرْچَم، روزنامه، سپس دو هفتهنامه و بعداً هفته نامهای كه احمد كسروی تبریزی (مق ١٣٢٤ش / ١٩٤٦م) در دورۀ پس از شهریور ١٣٢٠ در تهران منتشر میكرد. نخستین شمارۀ این نشریه در ٥ بهمن ١٣٢٠ انتشار یافت. پرچم سخنگوی «باهماد (= جمعیت، حزب) آزادگان» بود. این جمعیت با استفاده از اوضاع و احوالِ نسبتاً مناسبِ پس از شهریور ٢٠ به رهبریِ كسروی تشكیل یافت و مروج اندیشههای او بود (مرسلوند، ٥ / ٢٦٨؛ پاكدامن، ١٠٤؛ ابوترابیان، ٦١؛ قاضیزاده، ٤٥١). در حدود یك ماه و اندی پس از انتشار پرچم، در این روزنامه صراحتاً بیان شد كه جمعیتی پدید آمده است كه «در گام نخست به موضوع مشروطه و نشر معنی آن در میان توده میپردازد و... پرچم زبان آن است» (شم ٣٤).
كسروی پس از تشكیل باهماد آزادگان، تقاضای امتیاز روزنامهای به نام «درفش» به عنوان ارگانِ آن كرد، ولی از آنجا كه كلمۀ درفش اختصاصاً به بیرق سلطنتی اطلاق میشد، از دادن امتیاز با این عنوان به او خودداری، و نام «پرچم» پیشنهاد شد و كسروی نیز ــ با آنكه از انتخاب این نام اكراه داشت ــ ناگزیر پذیرفت (اتحاد، ٤ / ٢٠٧- ٢٠٨). سرمقالههای پرچم را كسروی خود مینوشت و بقیۀ مندرجات آن را ــ كه شاملِ مطالب ارسالی به دفتر روزنامه، اخبار و مباحثی دربارۀ جریانات روز مملكتی بود ــ دیگران مینوشتند و با نظارت كسروی به چاپ میرسید (همانجا). در نخستین شمارۀ روزنامه توضیح داده شده بود كه «خبرهای خبرگزاری پارس و آگهیهای سودمند دیگر، بهویژه دربارۀ رویدادهای جنگ جهانی، ترجمه و چاپ خواهد شد. در آخر هر هفته نیز خلاصۀ رویدادهای آن هفته به صورت گفتاری در شمارۀ روز آدینه به چاپ خواهد رسید» (ص ١).
در شمارههای مختلف پرچم ضمن جانبداری از اصول حكومت مشروطه و تبلیغ آن، شرح حال قهرمانان انقلاب مشروطیت، همراه با عكسهایی از آنان چاپ میشد. شمارۀ ١٦١ (١٣ مرداد ١٣٢١) این روزنامه به مناسبت سالگرد اعلام مشروطه با چاپ عكسهای سران جنبش مشروطه در صفحات اول و آخر، و درج مقالاتی درخصوص این جنبش، به صورت ویژهنامه انتشار یافت. درج بیان نامهها و نوشتههای «آزادگان» شهرهای مختلف ایران، بهویژه آذربایجان، و دفاع از ترویج زبان فارسی در این استان در شمارههای متعدد و سرانجام تبلیغ «زبان پاك» ابداعی كسروی ازجمله مسائل مورد توجه روزنامۀ پرچم بود.
صرفنظر از وقفههای كوتاه مدت ــ كه یكی از آنها توقیف ٣ روزه به سبب چاپ عكس دو ژنرال نازی در شمارۀ ١٤٠ (١٥ تیرماه ١٣٢١) بود ــ پرچم تا ١٧ آذر ١٣٢١ بهطور مرتب انتشار مییافت (نک : شم ١٤٤) و شمارۀ ٢٥٤ (١٧ آذر ١٣٢١) واپسین شمارۀ پرچم روزانه بود (كتیرایی، ٣٨٥). در این روز به سبب «بلوای نان» كه منجر به برقراریِ حكومت نظامی گردید، به دستور قوامالسلطنه، نخستوزیر وقت از انتشار تمامیِ روزنامهها در تهران و از آن جمله پرچم جلوگیری شد (عاقلی، میرزا...، ٢٩١-٢٩٥، روزشمار...، ١ / ٢٥٠؛ پاكدامن، ١٠٣؛ ابوترابیان، ١٠-١١). از شمارۀ ٤ تا آخرین شمارۀ این دوره در كتابخانۀ ملی موجود است (سرتیپ زاده، ٦٣).
پس از گذشت ٤ ماه، پرچم به شكل دو هفتهنامه در ١٥ فروردین ١٣٢٢ آغاز به انتشار مجدد كرد (كتیرایی، همانجا). كسروی در نخستین شمارۀ آن دربارۀ این توقفِ ٤ ماهه آورده است كه «به مناسبتِ پیش آمدِ آذرماه و نداشتن كاغذ، تا امروز پرچم را تعطیل نمودیم» (ص ٣٩). از توضیح دیگری كه در پشت جلد همین شماره داده شده است، چنین برمیآید كه پرچم و دیگر نشریۀ كسروی، پیمان تا «پیشآمدِ آذرماه» انتشار مییافته، و «پس از گذارده شدن قانون نوین برای روزنامهها» كسروی امتیازی برای انتشار مجدد پرچم گرفته است، لیكن به علت كمبود كاغذ و گرانی آن، و نیز اشتغال وی به چاپ و انتشار كتابهایی چون ورجاوند بنیاد، انتشار آن تا تاریخ یادشده بهتعویق افتاده، و از آن پس، به جای پرچم روزانه، پرچم دوهفتگیِ ٤٨ صفحهای انتشار یافته است. این نشریه با «رفت و رویۀ» پیمان جایگزین پرچم روزانه و پیمان شد و در آن «گفتارهایی [هم] در زمینۀ پرچم با همان زبان روزنامه و... هم در زمینۀ پیمان با همان زبانِ [خاص]» دنبال گردید (شم ١).
پرچم دوهفتگی پس از انتشار شمارۀ ١٢ در نیمۀ دوم شهریور ١٣٢٢ توقیف گردید. نسخهای از این دورۀ ١٢ شمارهای در كتابخانۀ مركزی تبریز موجود است. اقدام برای جلوگیری از انتشار پرچم، ظاهراً با ارسال نامۀ مورخ ٢١ / ٤ / ١٣٢٢ش از سوی حسن اسفندیاری محتشمالسلطنه، رئیس مجلس شورای ملی دورۀ سیزدهم، مبنی بر ضد دین بودنِ پیمان و پرچم به نخستوزیر وقت علی سهیلی، و انعكاس آن به فرمانداری نظامی آغاز شد ( اسناد...،٢ / ٢٧٧- ٢٧٨). فرمانداری نظامی هم طی نامۀ مورخ ١١ / ٥ / ١٣٢٢ش به نخستوزیر اطلاع داد كه به شهربانی دستور داده شده است تا از انتشار مجلۀ پرچم به علت درج مقالات «خلاف دیانت اسلام» جلوگیری كنند (همان، ٢ / ٢٧٨). سرانجامِ این نامهنگاری آن بود كه هیئت وزیران در جلسۀ مورخ ٢١ / ٦ / ١٣٢٢ش توقیف ١٧ نشریه و از آن جمله پرچم را تصویب كرد (همان، ١ / ٣٣) و بدین ترتیب، و براساس همین تصویبنامه، از انتشار پرچم دوهفتگی جلوگیری شد.
انتشـار مجدد پرچم پـس از رفع توقیف ــ كه مقدماتش از اواسط آذر ١٣٢٢ فراهم آمده بود ــ از اسفند ١٣٢٢، با قطع بزرگ و به صورت هفتگی آغاز گردید (اتحاد، ٤ / ٢٠٨؛ قاضیزاده، ٤٥١)؛ لیكن پس از انتشار ٧ شماره، باز توقیف شد (كتیرایی، ٣٨٥-٣٨٦). این توقیف در ٥ اردیبهشت ١٣٢٣ به علت «اهانت به دین اسلام» صورت گرفت ( اسناد،١ / ٦٣-٦٤؛ قس: پاكدامن، ١٣٢). شمارۀ ٧ پرچم هفتگی درحقیقت آخرین شمارۀ دورههای ٣گانۀ آن بود. از آن پس، با وجودِ اعتراضات مداوم از جانب كسروی و اعضای باهماد آزادگان از شهرهای مختلف در ١٣٢٣-١٣٢٤ش ( اسناد،٢ / ٢٧٩-٢٨٧)، دیگر روزنامه یا مجلهای به نام پرچم منتشر نشد و به جای آن، «دفترهای ماهانه» در سالهای ١٣٢٤-١٣٢٦ش در دورۀ حیات كسروی، و پس از قتل وی در ١٢ اسفند ١٣٢٤، توسط «یارانش» و به سردبیری یحیی ذكا، روی هم ٣٠ شماره، منتشر گردید (كتیرایی، ٣٨٦؛ برزین، ١٠٤؛ افشار، ٩٨٥).
مآخذ
ابوترابیان، حسین، مطبوعات ایران از شهریور ١٣٢٠ تا ١٣٢٦، تهران، ١٣٦٦ش؛
اتحاد، هوشنگ، پژوهشگران معاصر ایران، تهران، ١٣٨١ش؛
اسناد مطبوعات ایران، به كوشش غلامرضا سلامی و محسن روستایی، تهران، ١٣٧٤-١٣٧٦ش؛
افشار، ایرج، نادرهكاران، به كوشش محمود نیكویه، تهران، ١٣٨٣ش؛
برزین، مسعود، شناسنامۀ مطبوعات ایران از ١٢٩٥ تا ١٣٥٧، تهران، ١٣٧٥ش؛
پاكدامن، مسعود، قتل كسروی، اپسالا، ١٣٧٧ش / ١٩٩٩ م؛
پرچم (دو هفتهنامه)، تهران، ١٣٢٢ش، شم ١؛
همان (روزنامه)، تهران، ١٣٢٠-١٣٢١ ش، شم ١، ٣٤، ١٤٠، ١٤٤، ١٦١، ٢٥٤؛
همان (هفتهنامه)، تهران، ١٣٢٢-١٣٢٣ ش، شم ١-٧؛
سرتیپزاده، بیژن، فهرست روزنامههای موجود در كتابخانۀ ملی ایران، تهران، ١٣٥٦ش؛
عاقلی، باقر، روزشمار تاریخ ایران، تهران، ١٣٦٩ش؛
همو، میرزا احمدخان قوامالسلطنه، تهران، ١٣٧٦ش؛
قاضیزاده، علیاكبر، جانباختگان روزنامهنگار، تهران، ١٣٧٩ش؛
كتیرایی، محمود، «كتابشناسی كسروی»، فرهنگ ایران زمین، به كوشش ایرج افشار، تهران، ١٣٥٠ش، ج ١٨؛
مرسلوند، حسن، زندگینامۀ رجال و مشاهیر ایران، تهران، ١٣٧٥ش.
رحیم رئیسنیا