دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢٨٦ - حیدر گجراتی

حیدر گجراتی

حِیْدَرِ گُجَراتی، از فارسی‌نویسان و عرفای طریقۀ سهروردیه در شبه‌قارۀ هند.
دربارۀ زمان تولد و درگذشت حیدر گجراتی آگاهی چندانی در دست نیست، اما با توجه بدانچه خود در دیباچۀ هدایت المخلصین نوشته، این کتاب را در ٩٩٣ ق/ ١٥٨٥ م و در ١١٠سالگی تألیف کرده است؛ از این رو می‌توان ٨٨٣ ق/ ١٤٧٨ م را سال ولادت او دانست. چنان‌که از مقدمۀ این کتاب برمی‌آید، میرحیدر گجراتی معروف به فقیر حیدر، اهل گجرات بود. پدر و مادرش را در کودکی از دست داد و تحت سرپرستی عموی خود قرار گرفت و به تحصیل علم پرداخت.
حیدر در ١٥سالگی شیخ حمزۀ کشمیری (٩٠٠-٩٨٤ ق/ ١٤٩٥-١٥٧٦ م) ــ معروف به حمزۀ مخدوم از مشایخ بنام طریقۀ سهروردیه در سدۀ ١٠ ق/ ١٦ م در شبه قاره ــ را در خواب دید و شیخ او را به کشمیر فرا خواند. حیدر اندکی بعد و پس از شرح رؤیای خود برای عمویش و کسب اجازه از او، به خدمت حمزۀ کشمیری رسید و در تیله مولۀ کشمیر سکنا گزید (نوشاهی، ٨٨٦- ٨٨٨؛ منزوی، خطی مشترک، ٣/ ٢١٢٣-٢١٢٤؛ دربارۀ حمزۀ کشمیری نک‌ : غلام سرور، ٢/ ٨٦-٨٧؛ آزاد، ١٠٤- ١٠٨؛ نفیسی، ١/ ٥٤٠). اما زمانی که داستان دیدار او با حمزۀ مخدوم در آن اتفاق افتاده است، از نظر تاریخی نادرست و تا اندازه‌ای متناقض به نظر می‌رسد (نک‌ : نوشاهی، ٨٨٧، حاشیۀ ١). زیرا چنانچه، با استناد به مقدمۀ هدایت المخلصین، نویسنده در ٨٨٣ ق/ ١٤٧٨ م متولد شده باشد، تاریخی که او در ١٥سالگی شیخ حمزۀ کشمیری را در خواب می‌بیند، با ٨٩٨ ق/ ١٤٩٣ م تطبیق می‌کند؛ درحالی‌که حمزۀ کشمیری دو سال پس از این تاریخ و در ٩٠٠ ق/ ١٤٩٥ م متولد شده است (همانجا).
به هر روی، حیدر گجراتی پس از ریاضتها و مجاهده‌های طولانی، در اندک زمانی گوی سبقت از دیگر مریدان حمزۀ کشمیری ربود و به یکی از مریدان خاص وی بدل شد (به نقل از تحایف الابرار، ٥٣-٥٤؛ نیز نک‌ : احمد، ٤٥٣). حیدر گجراتی همچنین مدتی نیز از محضر سید احمد کرمانی کسب فیض کرد. سید احمد کرمانی از دیگر مشایخ طریقۀ سهروردیه بود که از کرمان به هندوستان رفت و پس از چندی در کشمیر اقامت گزید (راشدی، ١/ ٢٢١، حاشیۀ ١). حیدر گجراتی طی دوران حیات خود سفرهای بسیاری کرد، اما در هیج جا ساکن نشد و سرانجام به کشمیر بازگشت (هادی، ٢١٥).
اهمیت حیدر گجراتی در میان نویسندگان شبه‌قاره، به‌سبب آشنایی او با زبان فارسی و تألیف کتابی به این زبان است. او در اواخر عمر، اویس قرنی را به خواب دید و اویس او را به نوشتن کتابی در زمینۀ عرفان ترغیب نمود؛ از این رو، حیدر در ٩٩٣ ق/ ١٥٨٥ م کتاب هدایت المخلصین را به نثر فارسی و در ٥ باب تألیف کرد (همانجا). این کتاب که تنها اثر بر جای مانده از گجراتی است، شامل این بابها ست: ١. اعمال مبتدی، ٢. اشغال مبتدی، ٣. اذکار مبتدی، ٤. محبت و ذوق و صلاح و تقوا، و نکات و نصایحی از متصوفه و برخی از گفتارهای شیخ حمزۀ کشمیری، و ٥. بعضی احوال شیخ حمزه و خلفای او (منزوی، فهرستواره، ٨/ ١٠٩٢). نسخه‌ای از این کتاب در موزۀ ملی پاکستان در کراچی (به شمارۀ ٣٠٢-٩٧١‘١ N. M.) نگهداری می‌شود. در پایان این نسخۀ ٣٣٠ صفحه‌ای، رسایل کوچکی در سازداری بر ٤ طبع، و بیمارنامه و طالع نامه در ٢٦ صفحه وجود دارد (نوشاهی، ٨٨٧). همچنین نسخه‌های دیگری از این کتاب در پیشاور، تاشکند (به شمارۀ ٦٠٢‘٤) و مسکو (به شمارۀ ٩٧٣‘٦) نگهداری می‌شود (منزوی، خطی مشترک، ٣/ ٢١٢٤؛ «مجموعه ... »، X/ ٢٤٥؛ «نسخه‌ها ... »، I/ ٦٠٥).
در کتاب اولیائی کشمیر در اشاره به خلفای شیخ حمزۀ کشمیری، از حیدر گجراتی با نام حیدر تیله بلی یاد شده است (پیرزاده، ٢٧). دیگر آنکه مؤلف فرهنگ سخنوران با استناد به تذکرۀ شعرای پنجاب، میر حیدر گجراتی را با غلام قادر حیدر جلالپوری از شاعران گجراتی یکی دانسته است (نک‌ : خیام‌پور، ١/ ٢٨٢؛ خواجه عبدالرشید، ١٣٤-١٣٥).
در پایان مقاله از حیدر گیاوی یا ملک ریاض‌الدین حیدر از دیگر فارسی‌نویسانِ شبه قاره باید نام برد که از نوادگان فایق گیـاوی ــ از علمـا و شـاعران بزرگ روزگـار خود ــ بود و در (١٣٨٨ ق/ ١٩٦٨ م) مجموعه اشعاری را با عنوان بازگشت، به زبان فارسی و اردو در داکا به چاپ رساند (سهسرامی، ٤٠٧- ٤٠٨).

مآخذ

آزاد، محمود، تذکرۀ اولیائی کشمیر، مظفرآباد، ١٩٩٣ م؛
احمد، ظهورالدین، پاکستان میں فارسی ادب، لاهور، ١٩٧٤ م؛
برزگر کشتلی، حسین، «حیدر گجراتی»، دانشنامۀ ادب فارسی، به کوشش حسن انوشه، تهران، ١٣٨٠ ش؛
پیرزاده، محمد حسین، أولیائی کشمیر، لاهور، ١٩٨٨ م؛
خواجه عبدالرشید، تذکرۀ شعرای پنجاب، کراچی، ١٣٤٦ ش؛
خیام‌پور، عبدالرسول، فرهنگ سخنوران، تهران، ١٣٦٨ ش؛
راشدی، حسام الدین، تذکرۀ شعرای کشمیر، لاهور، ١٩٨٣ م؛
سهسرامی، کلیم، خدمتگزاران فارسی در بنگلادش، داکا، ١٩٩٩ م؛
غلام سرور لاهوری، خزینة الاصفیاء، کانپور، ١٨٩٤ م؛
منزوی، خطی مشترک؛
همو، فهرستواره؛
نفیسی، سعید، تاریخ نظم و نثر در ایران، تهران، ١٣٤٤ ش؛
نوشاهی، عارف، فهرست نسخه‌های خطی فارسی موزۀ ملی پاکستان، لاهور، ١٣٦٢ ش؛
نیز:

Hadi, N., Dictionary of Indo-Persian Literature, New Delhi, ١٩٩٥;
Persidskie i tadzhikskie rukopisi instituta narodov azii an SSSR, ed. Pod redaktsiei N. D. Muklukho- Maklaya, Moscow, ١٩٦٤;
Sobranie Vostochnykh rukopisei Akademii Nauk Uzbekskoi SSR, ed. Pod redaktsiei D. G. Voronovskogo, Tashkent, ١٩٧٥.
میترا آقامحمدحسنی