اُمیدیِ تِهْرانی، ارجاسب، ملقب به سعدالدین و ركن‌الدین (٨٦٤- ٩٢٩ ق/ ١٤٦٠-١٥٢٣ م)، فرزند شیخعلی تهرانی، شاعر قصیده‌سرا و پزشك معاصر شاه اسماعیل اول صفوی. وی در تهران به دنیا آمد (سام میرزا، ١٧٣) و در اوایل جوانی به شیراز رفت و در محضر جلال‌الدین دوانی (٨٣٠- ٩٠٨ق)، به فراگیری علوم، از جمله طب پرداخت و از استاد خود، نام «مسعود» و تخلص «امیدی» گرفت (همانجا؛ فخرالزمانی، ١٤١).
امیدی در طول عمر خود سفرهای مختلفی به شهرهای اصفهان، قم، كاشان، تبریز و هرات كرد (نک‌ : امیدی، گ ١٤ ب ـ ١٥ الف؛ خان، شم‌ ١٠٠، ص ١٩-٢٠). وی چندتن از وزیران صفویه، مانند امیریاراحمد اصفهانی، ملقب به نجم ثانی را ستوده است ( جهانگشای ... ، ٣٠٥؛ فخرالزمانی، ١٤١-١٤٢). سروده‌های امیدی در ستایش پیامبر(ص) و اهل بیت به ویژه امام علی (ع) (امیدی، گ ٩ الف، ١٣ الف؛ نصرآبادی، ٥٢٦)، نشان از اعتقاد وی به دین اسلام و مذهب تشیع دارد.
امیدی در ٩٢٩ ق، پس از مدتها دوری از زادگاه خویش، به تهران بازگشت و در همین سال به تحریك شاه قوام‌الدین نوربخشی، پیشوای فرقۀ نوربخشیه كه طمع در باغ او كرده بود، به قتل رسید و در طرشت تهران به خاك سپرده شد (فخرالزمانی، ١٤٦-١٤٧؛ خواندمیر، ٤/ ٦١٢؛ اوحدی، ١٠٣٢).

آثـار

از امیدی تهرانی، دیوانی شامل قصیده، غزل، قطعه و رباعی، یك ساقی نامۀ مختصر و دو بیت از یك مثنوی، باقی مانده است (خان، شم‌ ١٠١، ص ٢٣-٢٤، ٢٧- ٢٨)، از دیوان امیدی دست‌نوشته‌های بسیاری برجاست (نک‌ : منزوی، خطی، ٣/ ٢٢٣٣-٢٢٣٤؛ خطی مشترك، ٩/ ١٩٩٤). وی از نخستین كسانی است كه به پیروی از حافظ به سرودن ساقی‌نامه پرداخته است. ساقی نامۀ امیدی در تذكره‌هایی مانند میخانه (نک‌ : فخرالزمانی، ١٤٨-١٥٠) و آتشكده (نک‌ : آذر، ٢١٧- ٢١٨)، به تمامی یا به اختصار آمده است. زنوزی با نقل دو بیت از یك مثنوی متعلق به امیدی، آن را اثری مستقل، ولی ناتمام به شمار آورده است (نک‌ : خان، شم‌ ١٠١، ص ٢٧).

مآخذ

آذربیگدلی، لطفعلی، آتشكده، به كوشش جعفر شهیدی، تهران، ١٣٣٧ ش؛
امیدی تهرانی، دیوان، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم‌ ٥٣٠٧؛
اوحدی بلیانی، محمد، عرفات العاشقین، نسخۀ خطی كتابخانۀ ملی ملك، شم‌ ٥٣٢٤؛
جهانگشای خاقان، به كوشش الله دتا مضطر، اسلام‌آباد، ١٩٨٦ م؛
خان، محمدصدیق، «امیدی تهرانی»، هلال، كراچی، شم‌ ١٠٠، ١٣٤٨ش، شم‌ ١٠١، ١٣٤٩ش؛
خواندمیر، غیاث‌الدین، حبیب‌السیر، تهران، ١٣٦٢ش؛
سام میرزا صفوی، تحفۀ سامی، به كوشش ركن‌الدین همایون فرخ، تهران، ١٣٤٧ ش؛
فخرالزمانی، عبدالنبی، تذكرۀ میخانه، به كوشش احمد گلچین معانی، تهران، ١٣٥٢ش؛
منزوی، خطی؛
همو، خطی مشترك؛
نصرآبادی، محمدطاهر، تذكره، به كوشش وحید دستگردی، تهران، ١٣٦١ ش.

نسترن ریحانی منفرد