دائرة المعارف بزرگ اسلامی - مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی - الصفحة ٢١١ - ادیب کرمانی
ادیب کرمانی
نویسنده (ها) :
نسترن ریحانی منفرد
آخرین بروز رسانی :
یکشنبه ٢٤ فروردین ١٣٩٩
تاریخچه مقاله
اَدیبِ كِرْمانی، شیخ احمد (د ١٣٢٩ق/ ١٩١١م)، پسر ملاحافظ عقیلی كرمانی، شاعر و ادیب دورۀ قاجاریه، متخلص به «دانش» (ادیب، بخشی از دیوان...، ١، ٥، ٦، ٨، جم). تاریخ وفات او را ١٣٣٠ق نیز آوردهاند (باستانی، حاشیه بر تاریخ...، ٨٢٢). اطلاعات اندكی كه از زندگی وی بر جای مانده، منحصر به این است كه او و پدرش در نظم و نثر فارسی و عربی و همچنین در خوشنویسی متبحر بودهاند و مهارت او در خطاطی از پدرش نیز افزونتر بوده است (آقابزرگ، ٩(١)/ ٦٥؛ بهزادی، ٣٤). نیز مهمترین آگاهی ما از او، همدرسی وی با میزرا آقاخان كرمانی (آدمیت، ١٥)، ادیب، شاعر و آزادی خواه مبارز آن دوران است.
با مطالعه و امعان نظر در آثار بر جای مانده از ادیب، به ویژه دیوان فارسی اشعار او، میتوان وی را در زمرۀ شاعران توانای عصر قاجار به شمار آورد. از قصیدهای بلند ــ مشتمل بر ١٠٠ بیت ــ كه در مدح علی (ع) سروده (نك : همان، ١-٦)، میتوان بر تبحر وی در زبان و ادب كهن فارسی و مهارتش در صنایع بدیعی، خاصه مراعات نظیر (همان، ٢) پی برد. این قصیده و قصیدهای دیگر از او با ردیف «آفتاب» (همان، ٧) خود به تنهایی حكایت از قدرت ادیب در این فن دارد. مخمس طویل او ــ مشتمل بر ٣٠ بند ــ كه به مناسبت تقارن فصل بهار و ١٧ ربیعالاول (میلاد پیامبر اكرم) سروده، و دیگر مسمطهای او (همان، ٩ -١٤) یادآور سخنان استوار منوچهری دامغانی و حاكی از قوت بیان و تسلط وی بر واژگان فارسی و عربی است.
سخن او در مثنوی سالارنامه كه بر وزن و شیوۀ شاهنامۀ فردوسی سروده، در قوت و استواری همسنگ قصاید او نیست. شاید این ناهماهنگی، افزون بر جهات دیگر، ناشی از این باشد كه ادیب بر آن بوده تا تاریخ ایران بعد از اسلام را «چنان سهل» به نظم آورد كه «... هر كودكی، برد بهره از گفتهام اندكی» و هم از این رو، در سرودن این منظومه از «لغتهای معروف معمول» سود جسته، نه از «الفاظ مجهول» (نك : سالارنامه، ٢/ ٤- ٥) و نیز بر آن بوده تا از آوردن «رمز و تلمیح» و «افسانۀ بزم و رزم» بپرهیزد و ١٣ قرن تاریخ ایران را چنان مختصر سازد كه بتوان آن را از بر كرد (نك : همان ٢/ ٥). با اینهمه، شعرش جای جای در این مثنوی نیز اوج میگیرد و به كمال نزدیك میشود (بهزادی، ٣٧).
آثار
١. سالارنامه، یا سالاریه، منظومهای است در بحر متقارب مثمن، به سبك شاهنامۀ فردوسی (همو، ٣٥). این منظومه در واقع دنباله و تكملۀ مثنوی تاریخی نامۀ باستان میرزا آقاخان كرمانی (١٢٧٠- ١٣١٤ق/ ١٨٥٤-١٨٩٦م) است. آقاخان در ١٣١٢ق هنگامی كه به اتهام شركت در شورش ارامنه، در طرابوزان تركیه زندانی بود (ناظم الاسلام، ١/ ١٢؛ باستانی، همان، ٨٤٨)، تاریخ مختصر ایران را بدون دسترسی به مأخذی (نك : ادیب، همان، ١/ ١١؛ باستانی، حاشیه بر جغرافیا...، ٢٤٣) از عصر اساطیر تا پایان پادشاهی یزدگرد ساسانی به نظم كشید و آن را با كتاب دیگرش آیینۀ سكندری (به نثر) به فرمانفرما عبدالحسین میرزا، حاكم كرمان و معروف به سالار لشكر تقدیم كرد (ناظم الاسلام، همانجا؛ باستانی، حاشیه بر تاریخ، ٨٢١). پس از آنكه میرزا آقاخان در ١٣١٤ق به امر ولیعهد، محمد علی میرزا در تبریز به قتل رسید (ناظمالاسلام، همانجا)، سالار لشكر در ١٣١٥ق، ادیب كرمانی را به تكمیل منظومۀ ناتمام دوست و همدرسش تشویق كرد (آقابزرگ، ١٢/ ١١٩؛ باستانی، همان، ٨٦٦). هم ازاینرو، ادیب اثرش را به نام سالار لشكر، سالار نامه نام نهاد (نك : ٢/ ٤٥٥). وی در این اثر تاریخ ایران را از ظهور اسلام تا زمان مظفرالدین شاه (١٣١٣ق) به همان سبك و وزن سرود. وی تاریخ را به سه بخش : بعید (دورۀ پیش از اسلام)، قریب (از اسلام تا پایان زندیه) و جدید (عصر قاجار تا مظفرالدین شاه) تقسیم كرده است (نك : ٢/ ٣٨٨- ٣٨٩).
ذبیحالله صفا ضمن برشمردن منظومههای حماسی تاریخی، از این كتاب نیز نام برده، و آن را ــ با احتساب منظومۀ میرزا آقاخان ــ مشتملبر ٥٠٠‘٤ بیت دانسته است (ص ٣٧٦)، اما بر اساس چاپ سنگی ١٣١٦ق تنها سالارنامۀ ادیب مشتمل بر بیش از ٤٠٠‘٥ بیت (٤٥٥ صفحه و هر صفحه ١٢ بیت) است.
این اثر در ٢ جلد به خط علی رضا حسینی شیرازی در شیراز (١٣١٦ق) به چاپ سنگی رسیده است. مؤلف تذكرۀ شاعران كرمان، سال چاپ سالارنامه را ١٣١٣ق قید كرده (بهزادی، ٣٥) كه در منابع كتاب شناسی اشارهای بدان نشده است.
٢. دستور حكمت، شرح فارسی عهد نامۀ مالك اشتر كه به امر محمود خان طباطبایی تبریزی تألیف، و در ١٣٢١ق چاپ شده است.
٣. دیوان فارسی، مشتمل بر قصاید و دیگر انواع شعر، در ٣ هزار بیت كه نسخهای از آن نزد محمد هاشمی كرمانی، در تهران موجود است (نك : آقابزرگ، ٩(١)/ ٦٥).
٤. دیوان عربی، مشتمل بر اشعار عربی او، از جمله قصیدۀ تبریدیه در هجو و هزل (نك : همانجا).
مآخذ
آدمیت، فریدون، اندیشههای میرزا آقاخان كرمانی، تهران، ١٣٥٧ش؛
آقابزرگ، الذریعة؛
ادیب كرمانی، احمد، بخشی از دیوان فارسی، نسخۀ عكسی موجود در كتابخانۀ مركز؛
همو، سالارنامه، شیراز، ١٣١٦ق؛
باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، حاشیه بر تاریخ كرمان احمدعلی وزیری، تهران، ١٣٦٤ش؛
همو، حاشیه بر جغرافیای كرمان، احمدعلی وزیری، تهران، ١٣٥٣ش؛
بهزادی اندوهجردی، حسین، تذكرۀ شاعران كرمان، تهران، ١٣٧٠ش؛
صفا، ذبیح الله، حماسه سرایی در ایران، تهران، ١٣٦٣ش؛
ناظم الاسلام كرمانی، محمد، تاریخ بیداری ایرانیان، به كوشش علی اكبر سعیدی سیرجانی، تهران، ١٣٥٧ش.
نسترن ریحانی منفرد