تورْسونْ‌زاده، میرزا (١٢٩٠-٣ مهر ١٣٥٦ش/ ١٩١١-٢٤ ‌سپتامبر ١٩٧٧م)، شاعر و نمایشنامه‌نویس و از شخصیتهای برجستۀ سیاسی ـ فرهنگی معاصر تاجیک.
تورسون‌زاده در روستای قراتاغ/ قره داغ در شهرستان حصار به دنیا آمد. مادرش خیاط بود و پدرش پیشۀ درودگری داشت. وی تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش به پایان برد و در ١٣٠٥ش/ ١٩٢٦م در ١٥ سالگی برای ادامۀ تحصیل به شهر دوشنبه رفت و یک سال بعد، از آموزشگاه تربیت معلم این شهر فارغ‌التحصیل شد (جائسی، ١٩-٢٠؛ مسلمانیان قبادیانی، «میرزا...»، ٣٠؛ موسوی‌گرمارودی، ٣٠٤). او در ١٩٢٧م برای ادامۀ تحصیل به دانشگاه تربیت معلم تاجیکی تاشکند وارد شد (مسلمانیان قبادیانی، همانجا).
تورسون‌زاده در ١٩٣٠م به دوشنبه بازگشت و در دفتر روزنامۀ «جوانان تاجیکستان» مشغول کار شد و نخستین محفل شاعران تاجیک را تشکیل داد (گل‌نظر، ٢٢؛ مسلمانیان قبادیانی، همانجا). وی در ١٣١٣ش/ ١٩٣٤م به عضویت اتحادیۀ نویسندگان تاجیکستان درآمد و در ١٣٢٥ش/ ١٩٤٦م، ریاست این اتحادیه را بر عهده گرفت و تا پایان عمر در این سمت باقی ماند (بچکا، ٢١٢؛ خانلری، «از شهر...»، ١٠٩٠، «در سرزمین...»، ٨٤٦؛ مسلمانیان قبادیانی، همانجا، نیز زبان...، ١٤٧).
تورسون‌زاده در ١٩٤١م به عضویت حزب کمونیست درآمد و در همایشهای هواداران صلح جهانی مشارکت داشت و به کشورهای مختلف سفر کرد (بچکا، ١٦١-١٦٢؛ جائسی، ٢٠). وی در طول این سفرها به تألیف مقالاتی در زمینۀ صلح و فرهنگ و امنیت جهانی پرداخت (بچکا، ١٦٢؛ مسلمانیان قبادیانی، «میرزا»، همانجا).
او از دورۀ دوم تا نهم، نمایندۀ مردم در مجلس شورای عالی اتحاد جماهیر شوروی بود (همانجا) و در ١٣٣٦ش/ ١٩٥٧م ریاست کمیتۀ همدلی با آسیا و افریقا را بر عهده گرفت (عینی، ٥-٦؛ موسوی‌گرمارودی، ٣٠٦؛ مسلمانیان قبادیانی، همانجا).
تورسون‌زاده در طول حیات خود بارها برندۀ جوایز بزرگ ادبی شد، از جمله: جایزۀ دولتی استالین در ١٩٤٨م؛ جایزه ادبی لنین در ١٩٦٠م؛ جایزه دولتی رودکی تاجیکستان در ١٩٦٣م؛ جایزه بین‌المللی جواهر لعل نهرو در ١٩٦٨م (نک‌ : موسوی‌گرمارودی، ٣٠٤-٣٠٥؛ گل‌نظر، ٢٦). او در شهر دوشنبه درگذشت (نک‌ : همو، ٢٧؛ مسلمانیان قبادیانی، همانجا؛ موسوی‌ ـ ‌گرمارودی، ٣٠٤).
تورسون‌زاده برجسته‌ترین و با نفوذترین شاعر تاجیک در اتحاد جماهیر شوروی محسوب می‌شد. شعر او تحت‌الشعاع افکار سیاسی‌اش بود و از پیشگامان شعر مقاومت به شمار می‌رفت (عینی، مسلمانیان قبادیانی، زبان، نیز «میرزا»، همانجاها؛ موسوی‌گرمارودی، ٣٠٦، به نقل از نادرپور). او در سروده‌های خود علاوه بر نوجویی، به گسترش مضامین شعری روی آورد. دو خصوصیت عمدۀ شعر وی، غنایی بودن و استفاده از تصاویر و عناصر ادبیات عامّه است (نک‌ : بچکا، ١٥٨-١٥٩؛ یاحقی، ٣٤٠). اگرچه آغازگر شیوۀ نوپردازی در ادبیات تاجیک، صدرالدین عینی بود، اما تورسون‌زاده این شیوه را به کمال رساند (نک‌ : مسلمانیان قبادیانی، همانجا). در ١٩٤٠م تورسون‌زاده گلچین ارزشمندی از شعرهای عامیانه و یا به عبارتی آثار شفاهی مردمی را با نام نمونۀ فولکلور تاجیک گردآوری کرد و با همکاری بولدیروف به چاپ رساند (بچکا، ١٥٩؛ یاحقی، مسلمانیان قبادیانی، همانجاها).
نخستین کتاب او مجموعه‌ای است شامل دو شعر و ١٠ حکایت با عنوان پرچم ظفر که در ١٩٣٢م، با مقدمۀ شریف‌جان حسین و ویرایش الغ‌زاده به چاپ رسید. سروده‌های بسیاری از وی بازمانده است. مهم‌ترین آثار او اینها ست: قصۀ هندوستان که پس از مسافرتش (١٩٤٧م) به هند سرود و بلافاصله به زبانهای دیگر ترجمه شد؛ من از شرق آزاد (١٩٥١م)؛ حسن ارابه‌کش (١٩٥٤م)، که تاریخ پیشرفت تاجیکستان را پس از جنگ نشان می‌دهد؛ پسر وطن و مثنوی جان شیرین (١٩٥٩م) که متضمن اشعاری دربارۀ عشق شاعر به همسر، خانواده و وطن است (نک‌ : تورسون‌زاده، جم‌ ؛ بچکا، ١٦٠-١٦٢؛ عینی، ٤؛ موسوی ‌ـ گرمارودی، ٣٠٥؛ گل‌نظر، همانجا).
تورسون‌زاده علاوه بر شاعری در ادبیات نمایشی تاجیک نیز تبحر داشت. با انقلاب فرهنگی در تاجیکستان و حمایت دولتی شوروی، تئاتر ملی تاجیک میان سالهای ١٩٢٠ تا ١٩٣٠م در شهر دوشنبه تأسیس شد و نویسندگان تاجیک با نگارش نخستین آثار نمایشی خود به حمایت از آن پرداختند. یکی از نمایشنامه‌های این دوره اپرا نمایش حکم در ١٩٣٤م به قلم تورسون‌زاده بود. او در این اثر به برخی از گرایشهای ملی‌گرایان حمله کرد. درام منظوم خسرو شیرین در ١٩٣٦م و اپُرانمایش شورش واسع را در ١٩٣٩م، با همکاری عبدالسلام دهاتی به صحنه برد. از دیگر نمایشنامه‌های او راحت‌خان در ١٩٣٥م، طاهر و زهره در ١٩٤٤م و عروس در ١٩٤٥م را می‌توان نام برد (نک‌ : گل‌نظر، ٢٦؛ بچکا، ١٦٠-١٦١؛ یاحقی، ٣٤١؛ مسلمانیان قبادیانی، همان، ٣١؛ موسوی‌گرمارودی، ٣٠٥-٣٠٦).
تورسون‌زاده به کار ترجمه نیز دست زد و آثاری از پوشکین و شفچنکو را به تاجیکی برگرداند (مسلمانیان قبادیانی، همان، ٣٠).
پس از ١٣٢٥ش/ ١٩٥٦م به دنبال اصلاحات سیاسی فرهنگی خروشچف، راه و روش تورسون‌زاده نیز تغییر کرد. او در این زمان خصوصاً در اشعارش به سنتهای دیرین و هویت ملی توجه بیشتری نشان داد تا جایی که با تلاش او جشن نوروز دوباره در تاجیکستان رسمیت یافت (نک‌ : مسلمانیان قبادیانی، زبان، همانجا، «میرزا»، ٣٠-٣١).

مآخذ

بچکا، یرژی، ادبیات فارسی در تاجیکستان، ترجمۀ محمود عبادیان و سعید عبانژاد هجران‌دوست، تهران، ١٣٧٢ش؛
تورسون‌زاده، میرزا، جان‌شیرین، دوشنبه، ١٩٦٥م؛
جائسی، کبیراحمد، جدید تاجیکی شعراء، علیگره، ١٩٩٠م؛
خانلری، پرویز، «از شهر حافظ تا دیار رودکی»، تهران، ١٣٥٠ش، س ٢٠، شم‌ ١٢؛
همو، «در سرزمین رودکی»، سخن، تهران، ١٣٤٦ش، س ٧، شم‌ ٩؛
عینی، کمال و لایق شیرعلی، مقدمه بر گلچین اشعار تورسون‌زاده، مسکو، ١٩٨١م؛
مسلمانیان قبادیانی، رحیم، زبان و ادب فارسی در فرارود، تهران، ١٣٧٦ش؛
همو، «میرزا تورسون‌زاده، زندگی و قهرمانی»، جهان کتاب، تهران، ١٣٨٢ش، س ٨، شم‌ ٧؛
موسوی‌گرمارودی، علی، از ساقه تا صدر، تهران، ١٣٨٤ش؛
یاحقی، محمدجعفر، چون سبوی تشنه، مشهد، ١٣٧٤ش؛
نیز:

Gulnazar, M., Adiboni Tochikiston, Dushanbe, ٢٠٠٣.
روشن رحمانی ـ پریسا سنجابی