بَدایعْ‌نِگار، محمد ابراهیم نواب تهرانی (١٢٤١-١٢٩٩ق/ ١٨٢٦-١٨٨٢م)، فرزند محمدمهدی، منشی، ادیب، خوش‌نویس و مورخ عصر محمدشاه و ناصرالدین شاه قاجار (محبوبی، ٣٩٤). برخی منابع لقب او را مدایح‌نگار ذکر کرده‌اند (ﻧﻜ : آقابزرگ، ٢(١)/ ٢٣؛ قس: نواب، ٤٠٥، که انتساب این لقب را به او نفی کرده است).
خاندان بدایع‌نگار تجارت پیشه و صراف بودند؛ او نیز در جوانی به تجارت پرداخت، اما خیلی زود به تحصیل علم و دانش و سپس نوشتن روی آورد. وی در ٢٠ سالگی دو اثر خود، هزار دستان و «رساله‌ای دربارۀ بدیع» را توسط حاجی میرزاآقاسی برای محمدشاه قاجار فرستاد و به دستور او نواب دارالخلافه شد (ایرانی، ٥٠-٥١) و سپس در ١٢٧٦ق/ ١٨٥٩م، به نایب اولیِ وزارت علوم ریاست تجارت رسید (همو، ٥٣، به نقل از بدایع‌نگار؛ اعتمادالسلطنه، مرآة...، ٢/ ١٣٤٥). در این ایام علیقلی‌خان اعتضادالسلطنه عهده‌دار وزارت علوم بود و بدایع نگار به علت ناسازگاری با او و همچنین اختلاف با آقامهدی ملک‌التجار، ناگزیر از مسئولیت خود استعفا کرد؛ وی سپس به فرمان شاه به سمت منشی اول وزارت خارجه منصوب شد، و این درواقع آخرین مسئولیت او بود (ایرانی، ٥٣-٥٤؛ اعتمادالسلطنه، تاریخ...، ٣/ ١٨٢٤؛ محبوبی، همانجا). بدایع نگار سرانجام در تهران درگذشت و در نجف اشرف به خاک سپرده شد (اعتمادالسلطنه، همان، ٣/ ٢٠٣٣؛ آقابزرگ، ٢(١)/ ٢٤٢).

آثار

از بدایع‌نگار آثار بسیاری در زمینه‌های تاریخی و مذهبی باقی‌مانده است. برخی از این آثار به چاپ رسیده، برخی به‌صورت دستنویس در دست راست و شماری هم از میان رفته است:
١. تصحیح شرح نهج‌البلاغة اثر ابن ابی‌الحدید، که در ١٢٧١ق در تهران به چاپ رسید.
٢. ترجمۀ «نامۀ امام علی (ع) به مالک اشترنخعی». این ترجمه در ١٢٧٣ق همراه مخزن‌ الانشاء به خط کلهر در تهران به چاپ رسید و بدایع‌نگار آن را در١٢٧٩ق به ناصرالدین شاه هدیه کرد (ملی تبریز، ١/ ٢٥٧؛ آرین‌پور، ١/ ١٤٥).
٣. فیض الدموع، در شرح زندگی امام حسین (ع). تاریخ دقیق تحریر این کتاب معلوم نیست. برخی آن را ترجمۀ اللهوف یا الملهوف ابن‌طاووس دانسته‌اند، درحالی‌که اللهوف یکی از منابع مورد استفادۀ بدایع‌نگار بوده است (ایرانی، ٢٣-٢٤). این اثر دارای عبارات فصیح، نثری ساده و خطبه‌های متعدد همراه با بیتهای عربی است. از این کتاب تاکنون چاپهای مختلفی صورت گرفته که آخرین آن در ١٣٧٤ق در تهران بوده است.
٤. خسروی‌نامه، منظومه‌ای کوتاه در بحر متقارب که قسمتی از آن در مدح رسول اکرم (ص) و معراج آن حضرت و مدح امیرالمؤمنین (ع) است. این کتاب در ١٢٨٦ق در حاشیۀ مخزن الانشاء به چاپ رسید (مشار، ٢/ ١٨٨٧).
٥. هزار دستان، نخستین تألیف بدایع‌نگار است که به روش گلستان سعدی، و در ٤باب فراهم آمده است، بدین‌سان: آیین سلطنت، آیین طریقت، علو همت و حسن تربیت. بدایع‌نگار در این کتاب از حاجی میرزاآقاسی تمجید، و در قسمت پایانی آن شرح حال خود را بیان کرده است. نسخه‌ای از این اثر به خط مؤلف در کتابخانۀ سلطنتی نگهداری می‌شود (بیانی،٣/ ٦٢٨-٦٢٩).
٦. ترجمه و تصحیح قاموس اللغۀ فیروزآبادی (نواب، ٤٠٩؛ ایرانی، ٣٣).
٧. تصحیح و چاپ دیوان قصاید و غزلیات سنایی (نواب، همانجا).
٨. عقد اللئالی فی نقد المعالی، در دو مجلد، شامل تاریخ دورۀ قاجار از محمدحسن خان تا فتحعلی‌شاه و از محمدشاه تا ناصرالدین شاه. از این اثر دستنویسهای بسیاری باقی است (‌ﻧﻜ : ایرانی، ٣٥).
٩. چهار رساله، شامل «سرگذشت مؤلف و شرح نابسامانیهای او»، «کتابچۀ مداخل و مخارج»، «رسالۀ اسکناس» و رساله‌ای در باب «تأسیسات تمدن غرب». این اثر در شمار اسناد با ارزش، و محتوی اطلاعاتی مفید و ارزنده در زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی است که جامعۀ ایرانی دورۀ قاجار را با دیدی انتقادی بررسی می‌کند (مهدوی، ٨٣٥-٨٤٦).
١٠. تاریخ بدایع دولت، در تاریخ قاجار و به نام ناصرالدین شاه (اعتمادالسلطنه، مرآة، ٢/ ١٣٤٥).
١١. تاریخ دورۀ قاجاریه، در دو جلد، از زمان روی کارآمدن فتحعلی‌خان قاجار در دستگاه شاه طهماسب صفوی تا عهد مؤلف. بدایع‌نگار که در١٢٧٦ق چند بخش از این اثر را تمام کرده بود، آن را به نظر ناصرالدین‌شاره رساند و از طرف او به ادامۀ تألیف مأمور شد (همانجا؛ نواب، ٤٠٦).
نامه‌ای نیز در ١٦سطر به نثری موزون و مسجع، مورخ ١٩ شعبان ١٢٧٤که یادآور مراسلات قائم‌مقام‌فراهانی است، از وی بر جای مانده است (ایرانی، ٣٢).

مآخذ

آرین‌پور، ﭔﺤﭝﻰ، از صبا تا نیما، تهران، ١٣٥١ش؛
آقابزرگ، طبقات اعلام‌الشیعة (قرن ١٣)، مشهد، ١٤٠٤ق؛
اعتمادالسلطنه، محمدحسن، تاریخ منتظم ناصری، به کوشش محمداسماعیل رضوانی، تهران، ١٣٦٤ش؛
همو، مرآة‌البلدان، به کوشش عبدالحسین نواییو هاشم محدث، تهران، ١٣٦٧ش؛
ایرانی قمی، اکبر، مقدمه بر فیض‌ الدموع بدایع‌نگار، قم، ١٣٧٤ش؛
بیانی، مهدی، احوال و آثار خوش‌نویسان، تهران، ١٣٤٨ش؛
محبوبی اردکانی، حسین، «بدایع نگار تهرانی»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٥٦ش، ﺷﻤ ١-٢؛
مشار، خانبابا، فهرست کتابهای چاپی فارسی، تهران، ١٣٥٠ش؛
ملی تبریز، خطی؛
مهدوی، اصغر و هماناطق :«افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشر نشدۀ دوران قاجار»، راهنمای کتاب، تهران، ١٣٥٤ش، ﺷﻤ ١٠-١٢؛
نواب، حسین، «بدایع‌نگار»، یغما، تهران، ١٣٤٤ش، ﺷﻤ ٨.

نادره جلالی