بیدِلِ شیرازی‌، محمدرحیم‌ (د پس‌ از ١٢٥٧ق‌ /١٨٤١م‌)، فرزند سیدمحمدِ طبیب‌، متخلص‌ به‌ بیدل‌ و معروف‌ به‌ فخرالدوله‌، حكیم‌ باشی‌، ندیم‌، شاعر و منشی‌الممالك‌ دربار فتحعلی‌ شاه‌ (سل‌ ١٢١٢-١٢٥٠ ق‌ /١٧٩٧-١٨٣٤ م‌). خاندان‌ بیدل‌ از سادات‌ موسوی‌ جهرم‌ بودند (بسمل‌، ٥٣٢؛ محمود میرزا، ٢ /٥٠٥)؛ هر چند برخی‌ اصل‌ این‌ خاندان‌ را به‌ سبب‌ اقامت‌ در اصفهان‌ و داشتن‌ جایگاهی‌ خاص‌ در دربار صفویه‌، اصفهانی‌ دانسته‌اند (نک‌ : مفتون‌، ١ / ٦٨؛ هدایت‌، ١ /١٨٢؛ آقابزرگ‌، ٣ /٣٥؛ مدرس‌، ١ /٣٠٢).
پدر بیدل‌ به‌ خواهش‌ كریم‌ خان‌ از اصفهان‌ به‌ شیراز آمد و در آنجا ساكن‌ شد (دیوان‌ بیگی‌، ١ /٢٨٨؛ هدایت‌، ١ /١٨٣؛ ركن‌زاده‌، ١ /٥٠٦). بیدل‌ در همین‌ شهر به‌ دنیا آمد و تحصیلات‌ خود را نیز همان‌جا آغاز كرد (بسمل‌، ٥٣٣؛ محمودمیرزا، همانجا) و طولی‌ نكشید كه‌ در حكمت‌ و طب‌ ــ كه‌ نزد میرزا حسن‌ علی‌ طبیب‌ آموخته‌ بود ــ سرآمد روزگار شد (فسایی‌، ٢ /١٠٩٨). چندی‌ بعد رهسپار تهران‌ گشت‌. كفایت‌ و مهارت‌ وی‌ در مداوای‌ بیماران‌ سبب‌ شد كه‌ به‌ دربار فتحعلی‌ شاه‌ راه‌ یابد و ندیم‌ خاص‌ شجاع‌السلطنه‌ گردد (نک‌ : هولاكو، ٢٨). بیدل‌ در دربار فتحعلی‌ شاه‌، قدر و منزلتی‌ روزافزون‌ یافت‌ و طبیب‌ حرمسرای‌ شاهی‌ و ندیم‌ فتحعلی‌ شاه‌ شد (بسمل‌، همانجا) و پس‌ از چندی‌ به‌ عنوان‌ پزشك‌ مخصوص‌ فخرجهان‌ خانم‌، دختر فتحعلی‌ شاه‌ تعیین‌ شد (نک‌ : سپهر، ٢ /١٥٦) و به‌ حكیم‌باشی‌، فخرالدوله‌ و حاجی‌ میرزا رحیم‌ فخرالدوله‌ اشتهار یافت‌ (فسایی‌، همانجا؛ دیوان‌ بیگی‌، ١ / ٢٨٨- ٢٨٩). وی‌ همچنین‌ به‌ واسطۀ خویشاوندی‌ با میرزا عبدالوهاب‌ معتمدالدوله‌ نشاط اصفهانی‌، در غیاب‌ وی‌ تحریر رسایل‌ و فرمانهای‌ دولتی‌ را برعهده‌ گرفت‌. بدین‌ گونه‌ چندی‌ نیز منصب‌ منشی‌ الممالكی‌ به‌ نام‌ وی‌ مقرر گشت‌ (مفتون‌، فسایی‌، همانجاها).
بیدل‌ در اوایل‌ حكومت‌ محمدشاه‌ (١٢٥٠-١٢٦٤ق‌ /١٨٣٤-١٨٤٨م‌) روانۀ حجاز شد و پس‌ از گزاردن‌ حج‌ به‌ شیراز بازگشت‌ و اندكی‌ بعد در ١٢٥٧ ق‌، راهی‌ تهران‌ شد، اما در شهر قم‌ بر اثر بیماری‌ درگذشت‌ (دیوان‌ بیگی‌، ١ / ٢٨٩؛ هدایت‌، همانجا).
بیدل‌ در سرودن‌ انواع‌ شعر، به‌ خصوص‌ در غزل‌پردازی‌ به‌ شیوۀ سعدی‌، توانا بود (مفتون‌، ١ / ٦٨- ٦٩؛ هولاكو، همانجا؛ نیز نک‌ : فسایی‌، بسمل‌، همانجاها). وی‌ گاهی‌ مثنویهایی‌ به‌ شیوۀ مولانا، و قصایدی‌ به‌ سبك‌ حكیم‌ سنایی‌ می‌سرود (مفتون‌، همانجا؛ دیوان‌ بیگی‌، ١ /٢٩٠). شمار ابیات‌ دیوان‌ بیدل‌ را از دو تا ٦ هزار نوشته‌اند (محمودمیرزا، ٢ /٥٠٦؛ دیوان‌ بیگی‌، ١ / ٢٨٩). نسخۀ خطی‌ دیوان‌ بیدل‌ در حدود ٥ هزار بیت‌، شامل‌ قصیده‌، غزل، مثنوی‌ و مرثیه‌ برای‌ ائمۀ اطهار در ١٣٣٧ش‌ در اختیار نوادۀ وی‌، اصغر رستگار بوده‌ است‌ (ركن‌زاده‌، ١ /٥٠٧). هم‌اكنون‌ نسخۀ منحصربه‌فرد دیوان‌ بیدل‌ شیرازی‌ در كتابخانۀ مجلس‌ شورای‌ ملی‌ نگهداری‌ می‌شود. این‌ دیوان‌ شامل‌ دو بخش‌ است‌: بخش‌ اول‌ شامل ‌١٠ قصیده‌ در مدح‌ حضرت ‌رسول‌ (ص‌)، حضرت‌ علی‌ (ع‌)، حضرت‌ حجت‌(ع‌)، فرمانفرما، محمد شاه‌ غازی‌، و فتحعلی‌ شاه‌ كه‌ در مجموع‌ ٥٩٠ بیت‌ را در بر می‌گیرد. بخش‌ دوم‌ كه‌ به‌ مرثیه‌ اختصاص‌ دارد، تركیب‌بندی‌ است‌ در ٣٣ بند كه‌ هر بند آن‌ برای‌ یكی‌ از امامان‌ سروده‌ شده‌ است‌ و در پایان‌ نسخه‌ یك‌ قطعه‌ نوحه‌ در شهادت‌ امام‌ حسین‌(ع‌) دیده‌ می‌شود. این‌ بخش‌ مجموعاً ٢٤٣ بیت‌ را شامل‌ می‌شود (شورا، ٨ /٩٧- ٩٨). به‌ نوشتۀ تذكره‌ها، بیدل‌ در نگارش‌ انواع‌ خط ــ به ویژه‌ نستعلیق‌ ــ مهارتی‌ بسزا داشت‌ (بسمل‌، همانجا؛ مفتون‌، ١ / ٦٨).

مآخذ

آقابزرگ‌، الذریعة؛
بسمل‌ شیرازی‌، علی‌اكبر، تذكرۀ دلگشا، به‌ كوشش‌ منصور رستگار فسایی‌، شیراز، ١٣٧١ش‌؛
دیوان‌ بیگی‌ شیرازی‌، احمد، حدیقة الشعراء، به‌ كوشش‌ عبدالحسین‌ نوایی‌، تهران‌، ١٣٦٤ش‌؛
ركن‌زادۀ آدمیت‌، محمدحسین‌، دانشمندان‌ و سخن‌سرایان‌ فارس‌، تهران‌، ١٣٣٧ش‌؛
سپهر، محمدتقی‌، ناسخ‌ التواریخ‌، به‌ كوشش‌ محمدباقر بهبودی‌، تهران‌، ١٣٣٧ش‌؛
شورا، خطی‌؛
فسایی‌، حسن‌، فارس‌نامۀ ناصری‌، به‌ كوشش‌ منصور رستگار فسایی‌، تهران‌، ١٣٦٧ش‌؛
محمود میرزا قاجار، سفینة المحمود، به‌ كوشش‌ عبدالرسول‌ خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٦ش‌؛
مدرس‌، محمدعلی‌، ریحانة الادب‌، تهران‌، ١٣٦٩ش‌؛
مفتون‌ دنبلی‌، عبدالرزاق‌، نگارستان‌ دارا، به‌ كوشش‌ عبدالرسول‌ خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٢ش‌؛
هدایت‌، رضاقلی‌، مجمع‌ الفصحا، به‌ كوشش‌ مظاهر مصفا، تهران‌، ١٣٣٩ش‌؛
هولاكو قاجار، احمد، مصطبۀ خراب‌، به‌ كوشش‌ عبدالرسول‌ خیام‌پور، تبریز، ١٣٤٤ش‌.

لیلا پژوهنده‌